Ahmet UÇAR
Bireyin varoluşunu sağlayan unsurların başında dil gelmektedir. Öyle ki belli bir grup uzlaşabilecekleri hiçbir dil bilmeseler veya konuşma yetisine sahip olmamalarına rağmen ortak işaret dilinden de yoksun olsalar da birbirileriyle iletişim kurabilecekleri bir dil yaratma yoluna gider.
Hiçbir eğitim almamış işitme ve konuşma engelli bireylerin ailesiyle iletişim kurarken oluşturduğu yerel işaret dili bunun en önemli örneğidir. Demek ki kişinin belli bir dile sahip olması onun varoluşunun zorunlu bir özelliğidir.
Dilin böylesi bir öneme sahip olması nedeniyle çeşitli düşünürler, araştırmacılar, akademisyenler, teorisyenler… Tarafından dil üzerine kafa yorulmuştur. Benim üzerinde duracağım ise konumuzla ilişkili olarak Ferdinand de Saussure’ün dilbilimi veya gösterge bilimi.
Saussure, dil üzerine düşünürken, dilin bir göstergeler dizgesi olduğu üzerinde durmuştur. Yani kişi konuşurken iki unsur ortaya çıkar: Gösteren ve gösterilen. Gösteren araçsal bir özelliğe sahipken, gösterilen aracın zihinde yarattığı resimdir. Yani “kuş” kelimesi bir gösteren iken zihinde canlanan kuş resmi ise gösterilendir.
Gelelim Saussure’ün teorisinin konumuzla ilişkisine. Dile dizge olarak yaklaşan Saussure, dili satranç metaforuyla anlatma yoluna gider. Ona göre dil bir satranç oyunudur ve dildeki ögeler belli bir işleve sahiptir. Önemli olan o ögelerin tarihsel gelişimi değil oyundaki işlevidir.
Konumuza yaklaştıracak olursak bir dildeki kelimeler belli işlevlere sahiptir. Önemli olan o kelimelerin kökeni, tarihi değil cümle içerisindeki işlevidir.
Yani “Ahmet okula gitti” cümlesi etrafında düşündüğümüzde okul kelimesinin eski Türk dillerinde nasıl kullanıldığının, kökeninin ne olduğunun önemi yoktur. Önemli olan söz konusu kelimenin cümledeki işlevidir. Bu nedenle dil satranca benzetilir. Satrançtaki her taşın belli bir işlevi vardır ve oyun o işlevlere göre akış sağlar.
Kelimelerin önemli yanının yüklendiği işlevler olduğunu düşündüğümüzde ise gündelik dilde de edebi eserlerde de ve bu edebi eserlerin kalbi olan şiirde de önemli olanın kelimelerin işlevleri olduğunu söylememiz mümkündür.
Şiirde kelimelerin işlevi
Şiir, birçok yönüyle diğer edebi türlerden farklılık göstermektedir. Burada ele almak istediğim yönü ise az sözle çok şey anlatması, sözcük ekonomisini gözetmesidir. Yani bir öykü ve romanda anlatılanlar birkaç sözcükle şiirsel bir dille yaratılabilmektedir.
Şiirin az sözle çok şey anlatması, sözcük ekonomisi sağlaması ise şiirde geçen her kelimenin o şiirdeki işlevinin düşünülmesini gerekli kılar.
Küçük İskender’in “Bir Somon Balığı Gibi Öfkesi Lezzetli” şiirinde geçen “pembe bir cenaze arabası gibi açıyor gül” dizesine bakıldığında bu dizedeki her kelimenin belli bir işleve sahip olduğu göze çarpar.
Dizede, pembe bir gül cenaze arabasına benzetilirken gülün taşıdığı renk (pembe), benzediği nesne (cenaze arabası), gülün açarak benzemesi… Sadece bir dizenin yüksek bir çağrışıma sahip olduğunu görürüz.
Bu dizenin yorumu kişiden kişiye değişse de bir cenaze arabasının açan pembe bir güle benzetilmesi bende aşk ile ölüm arasında bir köprü kurulduğu hissi uyandırdı. Aşkı simgeleyen gül bir cenaze arabası gibi açarken aslında âşığın ölümünü gözler önüne sermektedir. Kullanılan pembe sıfatı ise rengarenk bir aşkın izlerini çağrıştırmaktadır.
Dizede gül kelimesi yerine papatya veya lale kelimesi kullanılsaydı dizedeki anlam ve çağrışım gücü baştan başa değişecek ve belki de gücünü yitirecekti.
İlhan Berk’in Aşklar Aşklar İçinde, I adlı şiirinin 3. Bölümünde geçen “Fırtınanın içinden gelen bir ses midir şiir” dizesi de az sözle çok şey anlatan, kelimelerin işlevselliğine yaslanan bir niteliğe sahiptir.
Fırtına şiddetli rüzgarın, soğuğun, titreyişin, şiddetin, felaketin resmini çizer zihnimize. Dizede şiir fırtınanın içinden gelen bir sese benzetilir.
Dizede fırtına göstergesinin kullanılması şiirin şairin felaketlerle, acılarla dolu hayatını çağrıştırırken, şiirin bur fırtınanın içerisinden gelen bir sese benzetilmesi ise şiirin tanımına yönelik kullanılmıştır.
Öyle ki şiirin belli bir tanımı olmasa da İlhan Berk için şiirde anlamın önemli bir yeri yoktur. Anlam, İlhan Berk’in üvey evladıdır. Öyleyse ses de belli bir görüntüsü olmaması yönüyle sadece hissedilebilen bir özelliğe sahiptir.
Şiir, fırtınanın içinden gelen bir sese benzetilirken hem şairin alması gerektiği sorumluluk (fırtına) hem de şiirin net bir anlamının olmayışı anlatılmak istenmiş olabilir.
Bu dizeye işlevsellik açısından bakıldığından her kelimenin belli bir işleve sahip olduğu görülmektedir.
Tüm bu unsurları düşündüğümüzde Saussure’ün dil dizgesindeki satranç metaforu şiir açısından da düşünülebilir. Satranç metaforuna göre nasıl her taşın oyun içerisindeki görevi / işlevi önemliyse, şiir içinde de her kelimenin anlamı ve işlevi önemli bir yer tutmaktadır.
Az sözle çok şey anlatma sanatı olan şiir, sözcük ekonomisini de kelimelerin bu işlevsel yönüyle sağlamaktadır.
Yorumlar kapalı.