“YETKİ BİR KİŞİDE”… Kıbrıs Türk Ticaret Odası’nın hazırladığı Rekabet Edebilirlik Raporu’nun bu yılki teması ‘Kuzey Kıbrıs Teşvik ve Devlet Destekleri’ oldu. Teşvik Yasası’nın günün standartlarını karşılamada ve ihtiyaçlarına cevap vermede ciddi anlamda yetersiz olduğu vurgulanan raporda, teşviklendirilecek projeleri belirleme yetkisinin ‘tek kişide’ olduğunun altı çizildi. Raporda, ‘ithal muafiyeti’ kapsamındaki malların etkin kontrolünün olmadığı, bu anomalilerin ise ülke maliyesine yıllık tahmini zararının ve vergi geliri kaybının ise 120-150 milyon TL olduğu belirtildi.
“HER ŞEYE TEŞVİK VERİLMEMELİ”… Rekabet Edebilirlik Raporu’nun basın toplantısında konuşan Dr. Yenal Süreç, “Her şeye teşvik verildiği sürece, dış pazar değeri yüksek ürünlerin üretilmesini asla sağlayamayız” dedi. Süreç, teşviklerin, üreticiler değil; ürünler göz önünde bulundurularak verilmesi gerektiğine dikkat çekti. Bazı ürünlerin uluslararası alanda ton bazındaki fiyat skalasını paylaşan Süreç, teşviklerin özellikle dış pazarda yüksek bedellerle satılan ürünler üzerinde yoğunlaştırılması gerektiğini vurguladı.
Ali ÇATAL
Kıbrıs Türk Ticaret Odası (KTTO) tarafından hazırlanıp yayımlanan Kuzey Kıbrıs Ekonomisi Rekabet Edebilirlik Raporu 2019-2020 verilerine göre, katma değer meydana getiren ve markalaştırılma çalışmaları uzun zamandır bitmeyen ‘niş ürünler’ haricinde uygulanan teşvikler, üretim ekonomisine ciddi anlamda zarar veriyor.
Ülkemizin iki akademisyeni Dr. Yenal Süreç ve Yrd. Doç. Dr. Fehiman Eminer tarafından hazırlanan rapor, bu yıl ‘Kuzey Kıbrıs Teşvik ve Devlet Destekleri’ teması dahilinde, ülkelerin rekabet edebilirliklerini ölçmenin yanı sıra, hem bu alandaki sorunlara çözüm önerileri getiriyor hem de gelecek planlamasına yönelik hükümetlere yol haritası sunuyor.
Raporun açıklandığı basın toplantısında konuşan Dr. Süreç, ülkeye özgü niş ürünlerin üretimine ağırlık verilmediği sürece, Kuzey Kıbrıs ekonomisine ciddi bir kazanç sağlayacak bu ürünlerin markalaşmasının zor olduğunu vurguladı, devlet tarafından üreticilere yönelik uygulanan teşvik programlarını da eleştirdi.
Süreç, devlet teşviklerinin ve bu programların ayrıntılarına ulaşmanın, ‘bir türlü güncellenmeyen’ internet siteleri nedeniyle kendileri için dahi son derece zor olduğunu söyleyerek kimlerin teşvik kullanacağına yönelik kararın ‘tek kişi’ tarafından verilmesi nedeniyle, devlet teşviklerinden sadece dönemin Devlet Planlama Örgütü (DPÖ) müsteşarına yakın ‘bazı’ üreticilerin yararlandığı bilgisini de verdi.
Dış pazar ve ürün gamı
Rapora göre, tarım ürünlerinin dış pazardaki fiyatları, sunulan ürün çeşidi bazında birbirinden gözle görülür anlamda farklı şekilde fiyatlanıyor.
Bu bağlamda, Valensiya portakalın tonu, dış pazarda ancak 220-250 dolar ederken, limonun tonu 250-270 dolar, mandarinin tonu 360-380 dolar, greyfurdun tonu ise 370-390 dolardan alıcı buluyor.
Fiyat skalasında ilk sırada bulunan nar, dış pazarda ton başına 900-1.000 dolardan fiyatlanıyor fakat ülkedeki son dönem teşviklerinin büyük bir kısmı, dış pazarda en ucuz fiyattan satılan Valensiya portakal üretimine veriliyor.
Ayrıca, söz konusu raporun ‘Dış Pazar Erişim Teşvikleri’ bölümünde, devlet teşviklerinin diğer segmentlerinden de bahsedildi. ISO, BRC, Halal (helal) ve CE belgesi gibi standart belge desteği için 2.000-7.000 Euro, Pazar araştırması ve pazara giriş desteği için 2.000-8.000 Euro, özellikle son dönemde uygulamaya konulan yurt dışı fuar katılım desteği için 8.000 Euro ve yurt dışı marka tescil desteği ile yurt dışı reklam ve kira desteği için 7.000-14.000 Euro bandında teşvik programları var.
Teşvik Yasası, sorunlar yumağı
İlgili rapordan derlenen verilere göre, Kuzey Kıbrıs’ta halihazırda uygulanan Teşvik Yasası, günün standartlarını karşılamada ve ihtiyaçlarına cevap vermede ciddi anlamda yetersiz.
Yasada, öncelikli alanların belirlenme kriteri ve yetkisinin belirsiz olduğu da kaydedilen raporda, teşviklendirilecek projeleri belirleme yetkisinin de ‘tek kişide’ olduğu vurgulanıyor.
Teşviklendirilecek projelerin vergi muafiyetleri için süre sınırının da mevcut yasada olmadığı yer alan raporda; yatırım indirim oranlarının çok yüksek olduğuna da parmak basıldı.
Raporda, teşvikler dahilinde verilen ‘ithal muafiyeti’ kapsamındaki ithal malların etkin şekilde kontrol edilemediği, bütün bu anomalilerin ülke maliyesine yıllık tahmini zararı ve vergi geliri kaybının ise 120-150 milyon TL olduğu belirtildi.
İhracat teşvik ve destekleri
Bahse konu rapora göre, KKTC’de her yıl ‘narenciye ihracat teşvik primi’ için oran belirlenirken; ‘sanayi ihracat teşvik primi’nin ise yüzde 14 bandından kayda geçtiği görülüyor.
‘İhracatta navlun iadesi’ için yüzde 100’lük bir devlet desteğinin sağlandığını belirten rapor, ‘kalite, standart, fuar katılım ve dış Pazar destekleri’ için de ‘hibe’ yoluna gidildiğini gösteriyor.
Öte yandan, narenciye desteklerindeki problemler de çözüme kavuşmak bir yana, günden güne artıyor.
Narenciye ekim alanlarının, tuzlanma ve kentleşmeye bağlı olarak her yıl azaldığının kaydedildiği rapora göre, bu alanların, yıllar içerisinde 130 bin dönemden 30 bin dönüme indiği belirtildi.
Ekim alanlarının azalmasının yanında, dönüm başına verim ve ürün kalitesinin de gerilediğini aktaran rapor, ağırlık olarak Valensiya tipi portakal ekili bahçelerde gençleştirme veya ürün değişikliğine yönelik yenileme çalışmalarının yetersiz olduğunu da gözler önüne seriyor.
Keza, dış pazarda nardan sonra en yüksek fiyata sahip greyfurt ve mandarin ürünlerinin ekim alanı da ciddi anlamda azaldığından, bu ürünlerdeki rekoltenin düştüğü de bahse konu raporda kendine yer buldu.
Yorumlar kapalı.