1. Haberler
  2. Kategorisiz
  3. “Vakıflar güç kaynağımızdır”

“Vakıflar güç kaynağımızdır”

Milli Arşiv ve Araştırma Dairesi Kurucusu, eski Müdürü Evkaf Uzmanı Mustafa Haşim Altan, anlatıyor; KIBRIS VAKIFLARININ HUKUSAL SÜRECİ VE AŞAMALARI (1)

featured


   Milli Arşiv ve Araştırma Dairesi Kurucusu, eski Müdürü Evkaf Uzmanı Mustafa Haşim Altan, insanlık için bir hayırseverlik kurumu olan vakıfların, ada çapında ne denli bir güç kaynağı olduğunu anlattı.

   Altan, “Vakıflar güç kaynağımızdır ve bu her zaman kabul edilmiş bir gerçektir” dedi.

SORU: Kıbrıs Adası’nın Türk Vakıf Kültürü ile yüzleşmesi ne zaman ve nasıl oldu?

ALTAN: Kıbrıs Adası, Osmanlı Fetih Harekâtı ile birlikte 1571’de Türk Vakıflarının ilk örneklerini vermekle vakıf kültürünü başlatmıştır. Türk-İslam anlayışının sembolü olan Vakıflar ise, karşılıksız iyilik yapma ve hayırseverlik esasına dayanan evrensel manada insani boyutu olan çok değerli ve vazgeçilmez bir dünya kurumudur.

SORU: Vakıf kurumunun kronolojik anlamda, tarihsel süreç içerisindeki durumunu kısaca bir değerlendirir misiniz?

ALTAN: Bu konunun iyi anlaşılması ve takip edilmesi açısından tarihsel sürecinin kronolojik olarak açıklanmasında yarar vardır. Ada Vakıflarının başlangıcının Osmanlı Dönemi’ne isabet etmesi noktasında bu tarihi süreç (1571-1878) her iki tarih arasında geçen 307 yıl gibi uzun bir süreç olup, Vakıflar tarihi açısından bu süreç Osmanlı süreci olarak değerlendirilebilir. Bu durumda “(1571-1878) Osmanlı Dönemi Kıbrıs Vakıfları” başlığı altında bu süreçle ilgili bazı açıklamalarda bulunulabilir.

SORU: Osmanlı Dönemi Vakıflarımızla ilgili olarak hukuksal anlamdaki değerlendirmeleriniz nelerdir?

ALTAN: Sultan II. Selim döneminde, Lala Mustafa Paşa tarafından 1571 yılında fetih edilen ve idari yönden “beylerbeyilik” statüsüyle Osmanlı Devleti’ne bağlanan Kıbrıs’ta, Anadolu’dan getirilen Türk-İslam ahalisinin, devlet erkanı ve ricalinin ve nihayet hayırsever şahısların kurdukları zengin vakıflar aracılığı ile ada kısa zamanda bir “Osmanlı memleketi hüviyeti” elde etmiştir. Fetihle beraber II. Selim’in başlattığı, Lala Mustafa Paşa’nın devam ettirdiği, akabinde ise Sinan Paşa, Arab Ahmet Paşa, Ağa Cafer Paşa, Çorlulu Ali Paşa, Okçuzade Mehmet Paşa, Sefer Paşa, Haydar Paşa, Baf Sancak Bey’i Mehmet Bey Ebubekir, Kethuda Hüseyin Efendi, Menteşizade El-Hacc İsmail Ağa, Ali Ruhi Efendi, Saadettin-zade Müftü Ahmet Efendi gibi daha nice nice hayırsever şahısların kurdukları zengin vakıflar, Kıbrıs Adası’nda günümüze dek varlığını sürdürebilen Kıbrıs Türk İslam Vakıflarının başlangıcını ve temelini oluşturmuştur.

SORU: Kıbrıs’ta yer alan Vakıflarla ilgili yazılı belgeler ve akademik çalışmalar hakkında ne diyeceksiniz?

ALTAN: Tarihte bir taşra teşkilatı olarak Anadolu yarımadasına bağlı olan Kıbrıs Adası’nda yer alan Vakıflarla ilgili yüz binlerce bilgi ve belgenin yer aldığı Osmanlı Devlet Arşivlerinde çok sayıda araştırmacılar tarafından akademik çalışmalar ve araştırmalar yapılmış; insanlık için bir hayırseverlik kurumu olan vakıfların ada çapında nedenli bir güç kaynağı olduğu her vesile ile yazılmış ve anlatılmıştır. Tüm bu çalışmalar aynı zamanda Kıbrıs’ta var olan vakıfların sayısının, niteliğinin, paha biçilmez değerinin ortaya çıkmasında yararlı olmuştur. Vakıflarımızın tümünün bilinmesi ve belirlenmesi pek de kolay olmamakla beraber bu yöndeki çalışmaların sürdürülmesinin gerekli olduğu kuşkusuzdur.

   Kıbrıs Evkafı hakkında İstanbul’da Osmanlı hükümetinin tanzim ederek muhafaza ettiği ve halen Türkiye Cumhuriyeti devletinin arşivlerinde saklanan sicil, defter, mazbata, ferman, berat, tapu ve benzeri resmi kayıtların her biri, Vakıflarımız için birer vesika hüviyetinde olup toplu bir hazine niteliğindedir.

   Kendi olanakları nisbetinde, Hayırseverlik Ruhu ile Osmanlı Ahalisi’nin Kıbrıs’ta kurduğu üç asrı aşkın bir sürede varlığını sürdüren; İngiliz döneminde de tüm müdahalelere rağmen ayni güç ve kararlılıkla ayakta durabilen vakıflar, bahse konu Hazine’nin vesikalarıyla bire bir örtüşürken, Ada’nın tartışmasız Türk-İslam kimliğinin de bir simgesi durumundadır.

SORU: Kıbrıs’ta Osmanlı Dönemi Vakıflarında yapılan hukuksal uygulamalara ilişkin tespitleriniz nelerdir?

ALTAN: Bu konuda yapılabilecek olan bilimsel tespitler kuşkusuz tarihsel olarak, “Kıbrıs’ta Osmanlı dönemi vakıflarında hukuksal uygulamalar ve ahkamu’l-evkaf” başlığı altında topluca bir değerlendirme ile belirlenmesi mümkündür. Şöyle ki; 1571 Fetih Harekatıyle Kıbrıs’ta temeli atılan Vakıflar, Ada’nın İngiltere tarafından işgal edildiği 1878 yılına kadar (geçen süre zarfında) İstanbul’a bağlı kalarak “Ahkamu’l-Evkaf” hükümleri tahtında Evkaf-I Humayun Nezareti’nin bir ünitesi durumunda yönetilmiş bir hayır kurumudur.

a- “1571-1878” yılları arasında geçen süreçte Evkaf-ı Humayun Nezareti’nin İdari yapılaşmasında gerçekleştirilen oluşumlar, ayni şekilde Kıbrıs Vakıfları’nın da tarihi geçmişinin benzeri birer göstergesidir.

b-Osmanlı İdaresi’nde bir taşra teşkilatı (Anadolu Yarımadası dışında) olarak Kıbrıs’taki Vakıflar, 1878 yılı sonrasında da( kararlaştırılan belirli bir süre zarfında) İstanbul Evkaf-ı Humayun Nezareti’nin bir ünitesi olarak statüsünü korumuştur.

c-1878 Kıbrıs Konvensiyonu (Tedafui-Savunma anlaşması), Kıbrıs Vakıflarının, İstanbul Evkaf-ı Humayun Nezareti’yle olan idari bağlılığını ortadan kaldırabilecek bir nitelik taşımamaktadır.

d- “Ahkamu’l-Evkaf”, hayır amacı ile vakfetmeği tavsiye eden Kur’an ve hadis hükümleri doğrultusunda Vakıfları kurumlaştıran Vakıf kurallarını hukuk manzumesi içerisinde toparlayarak, vakfeden kişilerin hayır amaçlarına ilişkin koşullarının, vakfiyelerinde öngördükleri şekilde işlem görmesini sağlayabilen, tevliyet ve galleharlığı düzene koyabilen tüm hüküm ve tarifleri içeren son derecede önemli bir vakıf kılavuzu ve anayasasıdır.

e-Hukuki bir akid olan vakıf, Hayırsever kişinin Allah’a manen yakın olabilmek amacıyla Taşınır (Menkul) veya Taşınmaz (Gayr-i menkul) Mülk veya Emlakini sosyal bir gaye için veya dini ve hayır maksadıyla ebediyen tahsis etmesi, hapsetmesidir. Kur’an-ı Kerim’de sık sık geçen “hayır yapma”, “fakirlere yardım etme”; “Allah yolunda harcama”; “hayır-hasenat yapma” gibi ibareler İslam Hukukçuları tarafından “vakıf” veya “habs” sözcükleri ile tanımlanmıştır. Kur’an-ı Kerim’de Al-i İmran Süresi’nin 92. ayetinde “sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça tam hayra nail olamazsınız !” mealindeki ayet; Hz. Peygamber’in hadisleriyle “vakıf” şeklinde değerlendirilip teşvik edilmiştir.

f-Vakıfta esas olan İyilik ve Hayır fikrinin ebedi olmasıdır.

g-Kıbrıs Vakıfları için bir hukuk manzumesi olan Ahkamu’l-Evkaf’ın 1878 yılı sonrasında İstanbul Evkaf-ı Humayun Nezareti’yle irtibatlı olarak İstanbul Hükümeti tarafından atanmış bulunan Türk evkaf idarecileri tarafından vakıf hizmetlerinde kullanımı sürdürülmüştür.

SORU: Vakıf Hukuku’na esas teşkil eden kaynaklar konusundaki değerlendirmeleriniz nelerdir?

ALTAN: Bu konuda Vakıflar Hukuku açısından bilimsel manada bir değerlendirmede bulunmakta yarar vardır. Bilindiği üzere kaynaklar her zaman için bilimsel veriler olarak kurumların varlığına esas teşkil etmiştir. Hukuksal manada temeli olmayan ve bilimsel kaynaklara dayandırılmayan her hangi bir oluşumun kurumsal olması mümkün değildir. Özellikle Vakıflar mutlak manada bir hukuk manzumesidir, temeli ve esası ise vakıf hukuku ve kaynaklarına dayalı olan bir tarihi kurumdur. Ayrıca, Kıbrıs Türk Toplumunun sosyal yapısının özünden kaynaklanan hayırseverlik geleneği ve karakterinin de önemli bir göstergesi ve nişanesidir. Bu noktadan hareketle şu hususlara bazı açıklamalar getirilebilir. Hayırseverlerin vakıf oluşturmalarıyla beraber vakıf hukuku, Osmanlı döneminde birçok açılardan geliştirilmiş; İslam Mezheplerinin Akide ve Fıkıh değerlendirmelerinde ayrıntılı birtakım kurallarla zenginleştirilmiştir. Mevcut Vakfiye ve Muhasebe kayıtları, Şer’i Siciller ve benzeri arşivsel doküman ve materyaller Vakıf Hukuku için en önemli kaynaklardır.

İslam Fıkhı’nda önemli birer kaynak olan Kitabu’l-Hidaye; dürer; mültega ve Kitabu’l-Fetava gibi yazılı kaynaklarda ayrı başlıklar halinde vakıflara yer verilmiştir. Tüm bu veriler, “Evkaf Hükümleri” ifadesinin teknik ibaresi olan “Ahkamu’l-Evkaf” tahtında anlatılmağa çalışılmıştır.

   a-Ahkamu’l-Vakıf (Hilal b.Yahya: ö.245/860) b-Ahkamu’l-Evkaf (Hassaf. ö: 261/860) c-El-İs’af fi- Ahkami’l-Evkaf (Burhaneddin El-Trabulisi. ö: 992/1516) gösterilebilir. Osmanlı Dönemi Vakıflarına Hukuken temel teşkil eden bu eserler dışında “Yusuf d. Hüseyin Kırmasti’nin (ö. 900/1494) Kitabu’l-Vakıf veya Ahkamu’l- Vakıf adlı eseri bir risale şeklinde kaleme alınmış; vakıfların daha da yaygın hale getirilmesi noktasında öncü bir kaynak olabilmiştir. Kıbrıs fethinin yapıldığı dönemlerde ise Kınalızade Ali Çelebi (ö. 979/1572) tarafından kaleme alınan “Risale Fi-Ba’di Ahkami’l-Evkaf”ı oldukça önemli bir kaynak olarak gösterilebilir.

(devam edecek)

“Vakıflar güç kaynağımızdır”
+ -

Yorumlar kapalı.

AI ile Haber Hakkında Sohbet

AI ile Haber Hakkında Sohbet

Yapay zeka yanlış bilgi üretebilir