Olgun Beyoğlu
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Ekonomide dışsallık

Ekonomide dışsallık



   Benzetme yapmak gerekirse ekonomi bilimi bir okyanustur.
   Yaşamımız boyunca ekonomi bilimine dair öğrendiklerimiz ya da öğrenebileceklerimiz okyanusta yalnızca bir damladır.
   Bu damlanın büyüklüğü kişiden kişiye değişir.
   Ekonomi bilimini yaşamlarını sürdürmek için sürekli iş olarak seçenlerin genel olarak belleklerinde kalanlar; başlangıçta üniversite yıllarında, sonrasında kişisel gelişimleri için okudukları yerli ya da yabancı eserler, gazete ve dergi yazıları ile ekonomi medyasında dinledikleridir.
   Bunlar uzman kişiler yani ekonomistlerdir.
   Bu bağlamda sıklıkla kullanılan ya da işitilen kavramlar belleğimizde en çok yer edenlerdir.
   Örneğin enflasyon sözcüğü; cinsiyet farkı gözetmeksizin genç yaşlı, yediden yetmişe herkesin belleğine az ya da çok yerleşmiş bir ekonomi kavramıdır.
   Ne anlama geldiği aşağı yukarı herkesçe bilinir.
   Bu yazımda varlığını gördüğümüz, hissettiğimiz ancak pek çoğumuzun kendisini bilimsel olarak tanımlayamadığı bir ekonomi kavramı üzerinde duracağım.
   Bu kavram ekonomide dışsallık olarak isimlendirilir.
   Dışsallık ne anlama gelmektedir?
   Örnekler de vererek açıklamaya çalışacağım.

 

Dışsallık (externality)
 

   Belirli bir mal ya da hizmetin üretimi ya da tüketimi, o mal ya da hizmetin üretimi ya da tüketimi sırasında, doğrudan ilgisi olmayan bir üçüncü tarafı etkilediğinde ekonomide dışsallık meydana gelir.
   Hemen hemen tüm dışsallıklar uygulayımsal dışsallıklar olarak kabul edilir.
   Uygulayımsal dışsallıkların, ilgisiz üçüncü tarafın tüketim ve üretim fırsatları üzerinde etkisi vardır. Ancak bu durum tüketim fiyatı dışsallıklarını içermez.
   Bu dışlama, özel bireylerin kazancı ya da kaybı ile bir bütün olarak toplumun toplam kazancı ya da kaybı arasında bir boşluktur.
   Bir bireyin ya da kuruluşun eylemi genellikle olumlu özel kazançlarla sonuçlanır, ancak genel ekonomiden uzaklaşılır.
   Bazı ekonomistler, uygulayımsal dışsallıkların piyasa eksiklikleri olduğunu düşünür ve insanların vergilendirme ve düzenleme yoluyla olumsuz dışsallıkları dizginlemek için devletin müdahalesini savunurlar.
   Gelişmiş pek çok ülkedeki dışsallıklar, bir zamanlar yerel yönetimlerin ve onlardan etkilenenlerin sorumluluğundaydı.
   Örneğin, bölgedeki bir fabrikadan kaynaklanan kirliliğin etkilerini belediyeler karşılarken, çevre sakinleri de kirlilik nedeniyle sağlık giderlerini kendileri karşılamakla yükümlüydü.
   1990’ların sonlarından sonra, hükümetler dışsallıkların maliyetini üreticiye yükleyen yasalar çıkardılar.
   Birçok işletme ise ürettikleri mal ve hizmetleri daha pahalı hale getirerek dışsallıklarının maliyetini tüketiciye yansıttılar.

 

Dışsallık türleri
 

   Dışsallıkları iki kümeye ayrılabiliriz.
   1. Dışsallıklar iyi ya da kötü olarak ölçülebilir. Çünkü yan etkileri çevreyi geliştirebilir ya da ona zarar verebilir.
   Bunlar olumlu ya da olumsuz dışsallıklar olarak isimlendirilir.
   2. Dışsallıklar nasıl yaratıldıklarına göre de tanımlanabilir.
   Çoğu zaman bunlar, bir üretim ya da tüketim dışsallığı olarak tanımlanır.
  

Olumsuz dışsallıklar
 

   Dışsallıkların çoğu olumsuzdur.
   Kirlilik hepimizin iyi bildiği bir olumsuz dışsallıktır.
   Bir işletme, çevreye zararlı yeni yatırımlar yaparak maliyetlerini düşürmeye ve karını artırmaya karar verebilir.
   İşletme, yatırımlarını büyütmek adına bazı maliyetlerekatlanmakta, ancak katlanılan bu maliyetler üzerinden getiriler de sağlamaktadır.
   Bununla birlikte, dışsallık aynı zamanda ekonomiye ve topluma olan toplam maliyeti artırarak onu olumsuz bir dışsallık haline getirir.
   Dışsallıklar, sosyal maliyetleri özel maliyetlere ağır bastığında olumsuzdur.
  

Olumlu dışsallıklar
 

   Bazı dışsallıklar olumludur.
   Olumlu dışsallıklar, hem özel düzeyde hem de sosyal düzeyde olumlu bir kazanç olduğunda ortaya çıkar.
   Bir işletme tarafından yürütülen araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) olumlu bir dışsallık olabilir.
   Ar-Ge, bir işletmenin kârını özel olarak artırır, ancak aynı zamanda bir toplum içindeki genel bilgi düzeyini artırmanın ek faydasına da sahiptir.
   Benzer şekilde, eğitime yapılan yatırım olumlu bir dışsallıktır.
   Eğitime yapılan yatırım, daha akıllı bir iş gücüne yol açar.
   İşletmeler, bilgili oldukları için eğitimli çalışanları işe almaktan yararlanır.
   Bu işverenlere fayda sağlar çünkü eğitilmiş bir iş gücü, çalışanların eğitimine ve gelişim maliyetlerine daha az yatırım gerektirir.

 

Üretim dışsallıkları
 

   Üretim dışsallığı, bir sanayi işletmesinin yan etkisinin olduğu bir durumdur.
   Bir kimya işletmesi tarafından yanlış depolanan kimyasalların neden olduğu bir çevresel yıkımı düşünmek kolay olduğundan, bu genellikle örnek olarak gösterilen bir dışsallık türüdür.
   Bu tür işletmeler mallarını üretme ya da atıklarını koruma yöntemlerinden dolayı dışsallık oluştururlar.

 

Tüketim dışsallıkları
 

   Dışsallıklar, tüketici tabanının kaynakları ne zaman ve nasıl kullandığına bağlı olarak da ortaya çıkabilir.
   İşe nasıl gideceğinize ilişkin bir örneği düşünün.
   Araba kullanmayı seçenler, kendi arabalarını kullanarak hava kirliliği dışsallığı yaratırlar.
   Toplu taşıma kullananlar daha az hava kirliliği dışsallığı yaratırken, yürümeyi seçenler ise aynı dışsallığa neden olmamaktadırlar.
   Özetle bir şey üretildiği için ortaya çıkan bir yan etki aynı zamanda bir dışsallık meydana getirmektedir.
  

Ekonomide dışsallık
+ -

Yorumlar kapalı.