Topal ördek (lame duck) içinde bulunulan bir durumun olumsuzluğunu anlatmak amacıyla kullanılan bir deyimdir.
Deyim siyaset ve ekonomi biliminde sıkça kullanılmaktadır.
Topal ördek doğal ortamında kusuru nedeniyle yara almış bir av hayvanını tanımlayabileceği gibi değişmeceli anlamda; baskılara direnemeyen, ödün vermeye hazır, insan, şirket, kurum, hükümet ya da ülke anlamında da kullanılabilmektedir.
Bir diğer değişle farklı gerekçelerle topal ördek konumuna düşmüş kişi ya da kurumların; bu duruma düşmeden önce bağlayıcı, güçlü ve kapsayıcı olarak ileride verebileceği kararları, yetkilerinin kısıtlanması ya da yeni koşullar gereğince verememesidir.
Yetkileri devam etmekle birlikte, belirli bir zaman dilimi içinde yetkilerini devredecek olan kişi de topal ördek deyimiyle tanımlanmaktadır.
Halen görevde olan ancak seçimler yoluyla ardılı belli olan kişiler, emeklilik ya da kesin sürelerin öngörüldüğü sınıra yaklaşmış kişiler, topal ördek olarak adlandırılmaktadır.
Sonuç olarak topal ördek olayının gerçekleşmesi belirli bir geçiş sürecine karşılık gelmektedir.
Siyaset biliminde topal ördek
Siyaset bilimi bakımından deyim ilk olarak ABD Başkanı Abraham Lincoln’in ardılı konumunda olan James Buchanan’a topal ördek deyimini kullanmasıyla başladığı ileri sürülmektedir.
Aslında deyim ABD’nin siyasal ve hükümet dizgesi ile anayasal dizgenin ortaya koyduğu katı kuvvetler ayrılığı ilkesi ile yakından ilgilidir.
Topal ördek ABD tipi başkanlık dizgesi uygulamasında oldukça yaygın olarak kullanılan bir deyimdir.
Başkanlık dizgesi ile yönetilen Amerika Birleşik Devletleri’nde Başkan ile Kongre’nin çoğunluğunun aynı partiden olmaması durumunda, başkan için, topal ördek deyimi kullanılır.
Topal ördek deyimi Amerikan siyasetinde görev süresinin sonuna gelen başkanlar için de kullanılmaktadır.
Buna göre ABD’de, yeni başkan seçildikten sonra geçiş süreci adı altında eski başkan 3 ay daha göreve devam eder.
ABD siyasetinde birçok örneği olan topal ördek başkanların en sonuncusu Barack Obama’ydı.
Obama’nın görev süresinin bitimine 2 yıl kala gerçekleşen seçimlerde Senato’da Cumhuriyetçiler çoğunluğu ele geçirince topal ördek konumuna düşmüştür.
Deyimin kökeni
Deyimin kökeni 18. yüzyıl İngiltere’sine kadar gitmekle birlikte, zamanla sınırları aşmış ve başkanlık dizgesinde yasama ve yürütme ilişkilerindeki politik durumu dile getiren bir anlam kazanmıştır.
Deyimin kökeni 18. yüzyılda Londra’da borçlarını ödeyemeyen birisine; topal ördek gibi sokağın ortasında dolaşmak zorunda kaldı ifadesine dayanmaktadır.
Bu nedenle deyimin tanımlamak istediği kişi ya da kurumlar genellikle yaptıkları işlerde başarısız olan ve güçlerini kaybedenlerdir.
ABD başkanlık dizgesi uygulamasında topal ördek
Devletin sahip olduğu temel erklerin katı bir şekilde ayrıldığı ABD’de;
– Yasama erki olarak Senato ve Temsilciler Meclisi’nden oluşan Birleşik Devletler Kongresi,
– Yürütme erki olarak Başkan ve Kabinesi,
– Yargı erki ise tüm demokratik ülkelerde olduğu gibi bağımsız Yüksek Mahkeme ve alt derece mahkemelerinden oluşmaktadır.
ABD başkanlık dizgesi uygulamasında yürütme erkinin başı konumunda olan başkanın seçimler sonucunda ardılının seçilmesi ve kongrede sahip olduğu çoğunluk desteğini kaybetmesi siyaset bilimi yazınında topal ördek olayı olarak kavramsallaştırılmıştır.
Sonucunda bölünmüş hükümet görüntüsü altında başkan, görev alanıyla ilgili konularda çalışırken hiçbir zaman eskisi kadar rahat olmamaktadır.
Topal Ördek Günü
Amerika Birleşik Devletlerinde 1933 yılında kabul edilip 1935 yılında yürürlüğe giren 20’nci anayasaya değişikliğiyle her yıl 6 Şubat Topal Ördek Günü (Lame Duck Day) olarak kutlanmaktadır.
Her ne kadar topal ördek dönemindeki başkanların iç politikaya dönük ve çok bir şey yapmamaları beklense de, bazı başkanların bu beklentileri aşarak kişisel siyasi kalıtlarını güçlendirmek için çaba harcadıkları bilinen bir gerçektir.
ABD’de yasama ve yürütme erkelerine tanınmış olan denge ve durduraç düzenekleri birbirlerinin alanına doğrudan karışmadan demokrasinin işleyişine olanak sağlamaktadır.
Bu denge ve durduraç düzenekleri erklerin birbirlerini denetlemesi ve gözetlemesine ve yasama-yürütme erklerinin çalışma alanlarında sağlıklı kararlar verebilmesine katkı yapmaktadır.
ABD’de seçim dizgesi
Başkanlık dizgesinin temel özelliklerine bakıldığında kuvvetler ayrılığı ilkesine uygun olarak yasama ve yürütme erklerinin seçimle iş başı yaptığıdır.
Dolayısıyla her iki erk de yasallığını doğrudan milletten aldığı için birbirlerinin varlığına son verememektedir.
Yasallığın sürekli güncel tutulması ve siyasi durumun her zaman temsil edilmesi bakımından, yasama ve yürütme seçimleri farklı tarihlerde gerçekleşmektedir.
Senato üyelerinin 1/3’ünün her iki yılda bir değiştiği başkanlık dizgesinde; başkan 4 yıllığına seçilmekte ve yasalara karşı işlemiş olduğu suçlardan dolayı kongre tarafından suçlanıp mahkûm edilmediği sürece görevde kalmaktadır.
Bu noktadan dizgenin özelliği gereği farklı tarihlerde yapılan seçimlerden dolayı, başkanın hem senatoda hem de temsilciler meclisinde çoğunluğunu kaybetme olasılığı bulunmaktadır.
Yasama ve yürütme çoğunluğunun aynı siyasi partide olması, erklerin uyumlu çalışmasını kolaylaştırmaktadır.
Ancak erklerin farklı siyasi parti çoğunluklarında olması durumunda ise başkanın rahat çalışması senato ya da temsilciler meclisi tarafından engellenecek, bu durum da başkanın topal ördek konumuna düşmesine neden olacaktır.
Başkan açısından topal ördek
– Seçim dizgesinin başkanlar için belirli bir görev süresi ve iki dönem seçilebilme hakkı belirlemesi, yürütmenin alanına giren faaliyetlerde çabuk davranmasına neden olmaktadır.
– Siyasi söz verilerini yerine getirmek isteyen başkan, ikinci kez seçilebilme ve zamanı iyi kullanabilme adına olumsuz kararlar alabilmektedir.
– Bu kararların başarısızlığı ve ikinci dönem sonunda tekrar seçilemeyecek olması başkanın durumunun topal ördek olarak nitelenmesine neden olmaktadır.
– Başkanın ardılının kasım ayında tam olarak belirlenmesinden sonra, yeni başkanın koltuğuna geçinceye kadar geçen 3 aylık sürede, öncel başkan topal ördek olarak tanımlanmaktadır.
– Başkan bu dönemde genellikle geçiş sürecini yönetir ve devlet işlerinin yürümesini sağlayan sıradan işlerle uğraşarak süresini doldurur.
Ekonomide topal ördek
Topal ördek ekonomide de de sıkça kullanılan bir deyimdir.
Ekonomistler arz ve talebi ördeğin iki ayağı kabul ederek iki ayak arasında ortaya çıkan uyumsuzluğu topal ördek diye isimlendirirler.
Karşıtlar ve uyumluluk
Karşıtlar ve uyumluluk hayatımızdaki birçok alanı etkileyen bir varlık kuramıdır.
İnsan bilincinde bir değerin oluşmasında karşıtlık ve uyumluluk kuramının var olduğu gözlemlenir.
Varlık, karşıtların bir arada olabilmesiyle var olmaktadır.
Varlık iki karşıtın birbirini besleyerek var ettiği bir olgudur.
Ekonomide zenginlik ve fakirlikte yüksek gelir kümesi, düşük gelir kümesi bir arada var olduklarında ideal arzın talebi beslediği, talebin de arzı beslediği ve iki karşıtın uyumlu olduğu düzen tüm ekonomistlerin arzusudur.
Düzen, karşıtlar mevcut oldukça var olmaya devam edecektir.
Karşıtlardan birisi yok olduğunda düzen çökecektir.
Ancak düzenin var olması yalnızca karşıtların varlığıyla sınırlı değildir.
Uyumluluk, düzenin diğer koşuludur.
Dünyada bütün dizgesel yapılar karşıtlık ve uyumluluk kuramının koşullarını yerine getirdikleri sürece var olurlar.
Karşıtlardan birisi yok olursa ya da karşıtlar arasındaki uyumluluk yıkılırsa dizge çökecektir.
Ortaya atılan her ortak değer ve anlayış, hayatını devam ettirmek için karşıt ve uyumluluk kuramının koşullarını yerine getirmek zorundadır.
İdeal bir ekonomik düzende paranın akışı da bu şekilde sürekli döngü gibi kurgulanmak istenmektedir.
Görünmez el
Adam Simith’in görünmez el (invisible hand ) kuramıyla görünmeyen bir elin doğal bir döngü oluşturacağı ve piyasalarda tıkanma olmayacağı fikri egemendi.
Ancak bu fikir 1929 Buhranı’na kadar sürdü.
1929 Buhranı’yla daralan talep sonucunda serbest piyasa işlemez duruma geldi.
Keynesyen yaklaşım
Keynes ile gelişen yeni ekonomik düzende serbest piyasadaki tıkanmanın aşılması sağlandı.
2008 krizi ile her arz kendi talebini yaratır fikri günümüzde yeninden sorgulanmaya başlandı.
Keynes’e göre talebin sürekli canlı tutulabilmesi için talep edenin de üreterek satın alma gücünü artırması gerekmektedir.
Piyasadaki bir bireyin sürekli satın alabilmesi ancak onun düzenli üretime katkı sağlamasıyla olanaklı olabilmektedir.
İşlendirme düşük gelirli sınıfın satın alma gücünü elde edebilme aracı konumundadır.
İdeal bir ekonomide işsizlik alt seviyede olmalı ya da talebin canlı tutulabilmesi için düşük gelirli kümenin düzenli fonlanması gerekmektedir.
Düşük gelirli kümenin birikim yapması sağlanarak birikimlerini yatırıma dönüştürüp kendisini bir üst gelir kümesine taşıması ekonomi dizgesinin amacı olmalıdır.
Bu durumda ördeğin iki ayağı da işlevini yerine getirdiğinden ördek topallamayacak dizge tıkanmayacaktır.
Bu durumda doğal döngü devam edecektir.
Doğal döngü
Ekonomideki doğal döngünün sağlanabilmesi sorunu serbest piyasanın çözemediği devresel olarak krizleri ortaya çıkaran bir sorundur.
Gelinen noktada sorunu çözmek için yeni bakış açılarının geliştirilmesi zorunludur.
Sayısal ekonomi çağında, robotların üretim yapacağı yeni bir ekonomi dönemin eşiğinde bulunuyoruz.
İşsizliğin artacağı yeni dönemde dizgenin doğal döngüyü nasıl sağlayacağı sorusu herkesi düşündüren bir konudur.
İşsizlik kaçınılmaz bir şekilde var olacağından Keynes’in ekonomi dizgesi de işe yaramayacaktır.
Günümüzde üretim ve tedarik zincirinde ortaya çıkaran sıkıntılar durgunluk (resesyon) tartışmalarını alevlendirecektir.
Her şey yolunda iken hiç kimse değişim istemez.
İşler bozulduğunda ise değişim rüzgârları eser.
Her kriz yeni bir değişimi tetiklemektedir.
Topal ördek olaylarının yaşanmayacağı daha eşitlikçi bir ekonomik düzene kavuşmak dileğiyle.
Son söz: Umut oldukça her yeni gün yeni bir başlangıçtır.







Yorumlar kapalı.