Olgun Beyoğlu

Sıcak para



   Başbakan Faiz Sucuoğlu bir süre önce yaptığı bir açıklamada hükümetleri döneminde sıcak paraya (hot money) ulaşmayı ve bununla yatırımcının önünü açmayı hedeflediklerini açıklamıştır.

   Anavatan Türkiye deneyimi ortada dururken sıcak para konusunun, üzerinde çalışılmış bir husus olduğuna inanmak istemiyorum.

   Keza; ülkemizin ne yatırım iklimi ve ne de yatırım araçları sıcak paranın gelmesine uygun değildir.

   Yoksa! Kavram yanlışlığı sonucu soğuk para (cold money)  mı demek istenmiştir?

Tarihsel gelişim

   Bir ülkenin mal ve hizmet hareketleri sonucunda oluşan döviz giriş ve çıkışını belirleyen yasal düzenlemeler kambiyo dizgesini oluşturmaktadır.

   Dünyada hızlı küreselleşme eğilimiyle birlikte artan uluslararası mal ve hizmet ticareti, ülkelerin uyguladıkları kambiyo dizgesinin öneminin artmasına neden olmuştur.

   Günümüzde her ülkenin kendi koşullarına göre uyguladığı farklı bir kambiyo dizgesi bulunmakta ve uygulanan bu dizgeler zamanla değişebilmektedir.

   Ülkelerin kambiyo dizgelerinde ortaya çıkan bu değişiklikler planlı olabildiği gibi mali piyasalardan kaynaklanan baskılar ve krizler sonucu da gerçekleşebilmektedir.

   1929 Büyük Buhran sonrasında dünyada yaşanan gelişmeler ülkeleri kambiyo denetimi yoluyla önlem almaya yöneltmiştir.

   1929 küresel kriz nedeniyle Türkiye 1930 yılında Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Yasa’yı yürürlüğe koymuştur.

   Böylece Türkiye ekonomisi o güne kadar uygulanan serbest kambiyo dizgesinden kambiyo denetimi dizgesine geçiş yapmıştır.

   Kambiyo ve döviz kavramları birçok ülkede eş anlamlı kullanılsa da; kambiyo sözcüğü bir işlemi, buna karşın döviz sözcüğü yabancı parayı ifade etmektedir.

   Zaman içinde Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Yasa’da çeşitli düzenlemeler yapıldı.

   Bu yasaya ilişkin en köklü değişiklikler ekonomi alanında benimsenen serbesti politikalarına koşut olarak 1980’li yıllarda gerçekleştirilmeye başlandı.

   1980’li yıllarda kambiyo denetimine ilişkin katı kurallar yürürlükten kaldırıldı.

   1984 yılında ise Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Yasa altında çıkarılan bir karar ile kambiyo dizgesinin serbestleştirilmesi yönünde adım atıldı.

   Söz konusu kararla bireylerin serbestçe döviz bulundurmalarına ve her türlü dövizin ülkeye getirilebilmesine izin verildi.

   1989 yılında Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Yasa altında çıkarılan bir başka kararla da sermaye hareketlerinin serbestleşmesi yönünde adım atıldı.

   Bu kararla yabancı şirketlerin Türkiye’de menkul kıymetlerini pazarlayabilmelerine, Türkiye’de yerleşik kişilerin yabancı şirketlerin menkul kıymetlerini satın alabilmelerine ve Türkiye’deki şirketlerin menkul kıymetlerinin yurt dışındaki borsalarda işlem görmesine olanak tanındı.

   Serbestiyle birlikte, yerleşiklere ve yerleşik olmayanlara döviz bulundurmak, döviz hesabı açmak, döviz transfer etmek, izin alınmaksızın serbest hale geldi.

   Bu serbesti ile Türk lirasının çevrilgenliği (konvertibilite) ilan edildi.

   Benzer bir süreç 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’ndan sonra KKTC de yaşandı.

   1997 yılına kadar KKTC’de de katı bir kambiyo dizgesi uygulanırken 1997 yılında Türkiye’deki gelişmelere koşut olarak 38/1997 sayılı Para ve Kambiyo Yasası yürürlüğe konuldu.

   Bu yasayla KKTC’nin tedavüldeki resmi para birimi olan Türk lirasının KKTC’ye girişi ile yurt dışına çıkışı, yurt içinde ve yurt dışında her türlü kullanımı serbest bırakıldı.

   KKTC’de de gerçek ve tüzel kişilerin döviz bulundurması, dövizle birikim yapması, dövizi bir değişim aracı olarak kullanması ve ödeme emri ve sözleşmelerdeki rakamları döviz ile ifade edebilmesi serbestisi getirildi.

   Bu tarihten sonra Türk insanı sıcak para ile tanışmaya başladı.

   Sıcak para yıllardır Türk insanının ağzımızda adeta sakız gibidir.

   Sıcak para girişi arttı ya da sıcak para çıkışı var diye yazılıp söylenir.

   Çok fazla sıcak para girişi olduğu zamanlarda buna yaratıcılık da katıldı.

   Sıcak para ısıttı gibi…

   İyi de nedir bu sıcak para?

   Ya da sıcak para çok mu önemlidir?

Sıcak para

   Ekonomi yazınında sıcak para tanımıyla ilgili olarak genel kabul görmüş kesin bir tanım mevcut değildir.

   Yapılan tanımlar daha ziyade sıcak para akımlarını içerecek şekilde yapılmaktadır.

   Bu bağlamda;

1. Hisse senetlerine yönelen portföy yatırımları,

2. Kısa vadeli borç senetlerine yönelen portföy yatırımları,

3. Ticari krediler hariç bankalara açılan kısa vadeli krediler,

4. Yine bankların ticari krediler hariç piyasanın diğer özel oyuncularına açtıkları krediler,

5. Banka mevduatındaki değişimler ve

6. Banka dışı diğer varlıklardaki değişmelerde oluşan hareketler

   birer sıcak para akım hareketidir.

   Bununla birlikte illaki bir çerçeve tanım yapmak gerekirse sıcak parayı;

– Değişken faiz oranlarından yararlanmak adına,

– Yatırım olanakları arasında hızla hareket edip,

– Fonlar için olası en iyi faiz verimini

   sağlama çabası olarak tanımlayabiliriz.

   Sıcak para sözcüğü aynı zamanda suç ögesi taşıyan ya da taşıma olasılığı bulunan bir durumu anlatmak için de kullanılır.

   Sıcak para hareketleri, ülke ekonomilerine dış satım, turizm gelirleri ve doğrudan yatırımlar haricinde kısa vadeli krediler ve portföy yatırımları aracılığıyla bir ülkeye giriş yapan kısa vadeli yabancı paralardır.

   Bu tür döviz akımlarının sıcak para olarak adlandırılmasının nedeni ise bu fonların sahiplerinin ya da yöneticilerinin oluşabilecek olası risklere karşı oldukça yüksek duyarlılığa sahip olmaları ve bu risklere karşı anında karşılık vermelerinden kaynaklanmaktadır.

Uygulama

   Uygulamada pek çok para yatırımcısı uzun vadeli yatırım yapma yerine kısa vadede en yüksek kârı sağlamayı yeğler.

   Faiz oranları değiştikçe de bu fonlar hızlı bir şekilde bir yerden bir başka yere yönelirler.

   Sıcak para hızla farklı yatırım olanaklarına girip çıkmakta ve onu yöneten yatırımcıya para kazandırmaktadır.

   Bu finansal hareketler gittiği ülkedeki döviz kurunu ve potansiyel olarak da ödemeler dengesini etkiler.

   Bazı ülkeler, uluslararası transfer edilen fonların bir yıl gibi belirli bir süre kalmasını zorunlu kılarak, değişen yatırımların para birimi değerleri üzerindeki etkisini sınırlamaya çalışmaktadır.

Sıcak paranın gittiği ülkeyi terk etme nedenleri

   Sıcak para, gittiği ülkede riskler arttığında hızla ülkeyi terk edebildiği için finansal piyasalarda ve onun etkisiyle bütün piyasalarda istikrarsızlık ortaya çıkarabilir.

   Sıcak paranın bir ülkeyi terk etmesinin nedenleri arasında siyasal risklerde artış, kurlarda oynaklık ve artışlar, ekonomideki risklerde genel artış gibi nedenler ön planda sayılabilir.

   Reel ekonomiden bağımsız olan sıcak paranın giriş yaptığı ülkelerde yatırımları sınırlandırdığı ve ülke ekonomi politikalarının etkinliğini azalttığı saptanmıştır.

   Sıcak para ülke ekonomilerinde;

– Merkez bankalarının bağımsız politika uygulamalarını sınırlandırarak spekülatif sermayenin gözdağına karşılık yüksek boyutlarda rezerv tutmak zorunda kalmalarına,

– Döviz kurlarında yukarıya doğru bir baskı oluşturarak kurlarda istikrarsızlığa neden olarak ulusal paranın aşırı değerlenmesine

   yol açmaktadır.

   Özellikle ulusal paranın aşırı değerlenmesi karşısında para yetkililerinin gerekli önlemleri almamaları ya da önlem almakta gecikmeleri halinde;

– Dışalımı ucuzlatıp dışsatımı pahalılaştırarak ilgili ülkelerin ödemeler dengesinde bozulmalara yol açması,

– Döviz gereksinimindeki artışlara koşut olarak dış borç stokunun artması ve

– Bütçedeki faiz yükünün ağırlaşması

   gibi bir dizi olumsuz sonuçlara neden olduğu da bilinmektedir.

   Genel olarak bakıldığında özelikle gelişmekte olan ülkelerde uzun yıllar düşük ve çoğu zaman enflasyonun altında bir faiz politikası anlayışıyla ekonomide sermaye birikiminin hızlandırılması amaçlanmış ve bu amaca yönelik negatif reel faiz politikası izlenmiştir.

   Ancak 1980’li yıllardan sonra dünyada birçok ülkede uygulanmaya başlanan finansal serbesti politikaları ile birlikte ekonomik ve finansal krizlerde artışlar görülmeye başlandı.

   Spekülatif bir etkiye sahip olan sıcak para hareketleri bileşenleri ve ekonomideki yabancı sermaye birikimi temel ekonomik sorunlardır.

   Sanayi üretimi, uluslararası rezervler, kredi büyümesi, reel faizler ve sıcak paranın da içinde olduğu sermaye hareketleri para krizlerinin önemli göstergeleri arasında yer almakta.

   Bu manada Anavatan Türkiye’de 1994, 2000-2001 ve 2008 krizleri yaşanmıştır.

   Anavatan Türkiye ekonomisinde yaşanan bu üç krizin ortak belirleyicisi sıcak para hareketlerinin önemli bir bölümünü oluşturduğu sermaye hareketlerinde yüksek oranda bir çıkışın gerçekleşmesidir.

   Yaşanan krizler, ekonomik ve finansal durumla ilişkilendirildiğinde ise çıkan sonuç uygulanan yanlış politikaların ve yüksek oranlı sermaye girişlerinin ülke ekonomisini krize sürüklemiş olduğudur.

   Faiz ile döviz kuru arasındaki yüksek ara kazanç (arbitraj) beklentisi ile gelen parasal genişleme, talep artışları ve büyümeye yol açan sermaye girişleri;

– Cari işlemler dengesinde bozulmalara,

– Dış ticaret açıklarına,

– Bankacılık dizgesinde risk artışlarına,

– Dış borç göstergelerindeki bozulmalara

   neden olmuştur.

   Cari açık, yüksek enflasyon ve dış borç gibi önemli makroekonomik istikrarsızlıkların olduğu bu ortamda, herhangi bir olumsuzlukta ülkeden çıkma riski yüksek olan sıcak para hareketleri gibi etkin bir kriz göstergesinin eklenmesi, 1989 sonrasında ekonomik ve finansal krizlerin yaşanmasında önemli bir rol oynamıştır.

Soğuk para

   Sözlük anlamında soğuk; ısısı düşük ve sıcak karşıtı anlamına gelmektedir.

   Soğuk para;

– Uzun vadeli sermaye hareketlerine konu olan,

– Doğrudan yabancı sermaye yatırımı gibi istikrarlı ülkelere giden ve gittiği ülkeyi sıcak para gibi çok hızlı ve ani olarak terk etmeyen

   paradır.

   Soğuk para ayrıca hemen kullanılabilir para ve satın alma sırasında ödenen para anlamlarına da gelmektedir.

   Son söz: İnsanoğlunun temel sorunu üç değişkeni bir araya getirmektir. Bunlar; ekonomik verimlilik, sosyal adalet ve bireysel özgürlüktür. (John Maynard Keynes)

Sıcak para
+ -

Yorumlar kapalı.