Çok yaygın olarak kullanılan bir özdeyişimiz vardır.
Adalet mülkün temelidir.
Tam olarak ne anlama geldiği tartışmalı olmakla birlikte, taşıdığı çeşitli anlamlar dikkate alındığında;
–Adaletin, devletin ve toplumsal yaşamın vazgeçilemez bir öğesi olduğu,
–Adaletsizliğin egemen olduğu toplumlardaise hiç kimsenin güvenli bir yaşam hakkına sahip olamayacağı
anlamını içermektedir.
Ortak bir tavır ve birliktelik duygusu
Bir toplumun yaşanabilir olması bazı temel değerler noktasında ortak bir davranış ve birliktelik duygusuna gereksinim gösterir.
Bunlar çoğu kez; kader birliği, sevinçte -kederde birleşme ve dayanışma gibi bazı özellikleri içerir.
İnsanların toplum içerisinde birbirlerinin haklarına saygı göstermeleri de birlikte yaşamanın vazgeçilmez gereğidir.
Bu gerekliliğin doğurduğu sonuç; herkesin kendi özgürlük alanı içerisinde, başkalarından gelecek haksızlıklara karşı koruma altında olması, haksızlık yapmanın kınanan bir davranış olarak kabul edilmesi, ortak beklentilerin başında gelir.
Farklılıklar da, ülkünün odağına insanı koyan bir düşünce yapısında, toplum olmanın bir gerçeği ve zenginliği olarak görülür.
Hatta farklılıklar üzerinden çatışmalar ve karşıtlıklar üretilmeden bir arada yaşama ülküsünün benimsenmesi aranır.
O halde insanlar bir toprak parçası üzerinde, bir zaman diliminde bir arada yaşama zorunluluğu nedeniyle, ortak bir kaderi paylaşabilirler.
Adalet
Adalet gerek bireysel gerekse toplumsal olarak insan olmanın doğasından gelen ve her hareket ve duyguya yansıdığıvarsayılan bir olgudur.
Herkesin hak ettiğini alması, kötünün cezalandırılması, iyinin korunup kollanması üzerine evrensel bir bakış açısıdır.
Geçmişten günümüze insanlık tarihine yön vermiştir.
Adalet kavramının tek bir tanımını yapmak zordur.
Aktöre da hukuku etkileyen bir olgu olduğundan, adalet duygusundan uzak tutulamamaktadır.
Aktörelilkeler temel olarak bir toplumda yapılması uygun olan ya da olmayan davranış ve tutumların bütünüdür.
Adalet, etnik, hukuki, akılcılık ve dini temellerde, çeşitli tarihi, toplumsal ve kültürel arka planlarda farklı anlamlar taşır.
Güvenli bir toplum; hem diğer bireylerden, hem de yetkeden gelecek haksızlıklara karşı kişiye koruma alanı sağlayan, hukukun üstünlüğünü temel kabul eden bir anlayışın egemen kılınmasını koşul kabul eder.
Adalet kavramına yüklediğimiz her bir değer aslında kavrama bir düşüngü bir değerler dizgesi yüklenmesi anlamına gelmekte ve onu bir kavram olmaktan çıkarıp bir kavrayışa dönüştürmektedir.
Adalet olmaksızın düzenin sağlanıp korunması zor olduğu gibi düzen olmaksızın adaletin sağlanması da zordur.
Bu manada adaletin güç ile eş anlamlı değil tam tersine güç ile bir karşıtlık ilişkisi içinde olduğunu söylemek yanlış olmaz.
Adaleti ön yargı ve kaygılardan uzak tutacak şekilde çağdaş devlete ve onun hukuk dizgesine geçerlilik kazandıran etik bir değer olarak görmek gerekir.
Tarihsel gelişim
Tarihsel gelişim içinde adaletin ele alınışına bakıldığında karşılaşılan temel tartışmalardan biri evrensellik ve görelilik olmuştur.
Adalet sürekli olarak yargılamaya açık, büyük ölçüde göreli, bireysel, kültürel ve gelenekten kök salan, devingen bir arayıştır.
Adalet kavramını düşündüren temel öge;hak çiğneme ya da hakları göz ardı etme konusuyla ilgili adaletsizliğin olmasıdır.
Adalet duygusu küçük yaşlardan başlayarak kendisini gösteren güçlü bir duygudur.
Küçük çocuklar suçun öz devimli olarak cezayı doğurduğuna inanırlar.
Suç işleyen çocuk, başına kesinlikle kötü bir şey geleceğine inanır.
Küçük çocuklar öç alıcı veyetkeli adalete inanırlar.
Büyük çocuklar ise, zihinsel gelişimleri doğrultusunda, yetişkinlerle sürtüşme durumlarında bile eşit ve dağıtıcı adalet ilkesine inanırlar.
Kendisine bir haksızlıkta bulunulduğunu, birsaldırıya uğradığını fark eden her insan buna bir karşı duruş geliştirir.
Kendini koruma, hakkına sahip çıkma ve kendisine yapılan haksızlığa karşı koyma duygusu ile hareket eder.
Yapılan bir haksızlık, işlenen bir suçun cezasız kalması insanları son derece üzer.
Kendilerine yapılan adaletsizlik karşısında insanlardailk uyanan duygu; düşmanlık ve öç alma duygusudur.
Bu duygu kısasa kısas, yani yapılan bir haksızlığa denk bir kötülük ya da ceza uygulanması istemini doğurur.
İnsanlar, bir şekilde kendilerine yapılan haksızlığın giderilmesi, adaletsizliğin ortadan kaldırılması için çözümler ararlar.
Haklı ya da haksız
Adalet duygusu bir ilkeyle değil, bu haksızlıktır diyen bir duyguylabaşlar.
Adaletsizliği yaratan ve adaletsizlikten etkilenen taraflar vardır.
Bu taraflar çoğunlukla haklı ve haksız taraflar olarak nitelendirilirler.
Adalet duygusu tarafsızlığıdeğil, taraf tutmayı gerektirdiğidüşüncesi bunu desteklemektedir.
Taraflardan birini suçlamak ve bir diğerini övmek ya dadoğrulamakbiçiminde ortaya çıkar.
Dolayısıyla adaletten bahsederken ve olayları adalet açısından değerlendirirken en çok kullanılan sözcükler haklıya da haksız sözcükleridir.
Genel anlamda adalet
Genel anlamıyla adalet; aşırılıklardan uzak, ılımlı, ölçülü ve dengeli bir tutumu anlatır.
Bir orta yolu temel alan bu tutum önce kişinin kendisinden başlar.
Sonra başkalarıyla olan ilişkilerini de içine alır.
Bir kimse;dimağ ve ruhsal yeteneklerini, amacına ve işlevine uygun bir biçim ve yeterlilikte, sağlam ve dengeli kullandığı zaman, adaletli olur.
Diğer kimselerin hak ve hukukuna saygı gösterme, haksız ve ölçüsüz olmama, düşmanlık ve öç alma duygusu ile hareket etmemeyi gerektirir.
Kısacası adalet, bütün insan ilişkilerinde karşılıklı saygı ve sevginin gözetilmesi, hak dağıtımı ve paylaşımında acımaya, içsel güce ya da doğru düşünme ve bilime dayanan bir yolun izlenmesidir.
Buna göre;
–Kamu görevlilerinin vatandaşlara,
– Anne- babanın çocuğuna,
– Öğretmenin öğrencisine,
–Eşlerin birbirlerine,
–İşverenin çalışanına hakettiği ücreti vermesi
adalet olup, bunların yerine gelmemesi adaletsizliktir.
Böylece adalet, herkesin hakkına ve yeteneğine göre korunması, iyilik ve yardımın buna göre yapılmasıdır.
Başkalarıyla ilişkilerde adalet iki anlamda kullanılır:
1) Hukuka uygunluk
Yönetim, yasaklarve cezalar gibi konularda hukukun gereğini yerine getirmek, yasaya uygundavranmak, kişisel çıkar ve amaçlardan uzak olarak dürüst ve dengeli bir yolizlemek adalettir.
2) Eşitlik ya da orantı
Adaletin eşitlik ile yakın ilgisi vardır. Ancak ikisi aynı şeyler değildir.
Adalet, güç değil hak eşitliğine, kuvvetin değil bireylerin eşitliğine saygıdır.
Adalet, herkesin her konuda eşit olması değil, yeteneği ve işe uygunluk ölçüsünde hak sahibinin hakkını elde etmesidir.
Buna göre adil kişi, ne yasayı ne de ötekininyasal haklarını çiğneyen kişidir.
Adil olmak, kendini yasaların ve diğer kişilerin üstüne koymayı reddetmektir.
Adalet kimsenin kendini diğer kimselerinüstüne koymadığı ve sonuç olarak her şeyi kendiarzu ve çıkarlarına adamadığı ve bu ters yöndekieğilimi aşmaya çalıştığı bir erdem biçimidir.
Adaletin doruk noktası
Adalet, hak dağıtımı ve ilişkilerde bir ölçüt, bir ilke gerektirir.
Bu ilke eşitliğe indirgenmeden, bireyler arasında belli bir hak dağılımı vedenklikten yana olmadır.
Hakkaniyet sözcüğü ise, adaletin eş anlamlısı ve hatta özellikle yetkinleşmiş halidir.
Hakkaniyet adaletin doruk noktasıdır.
Adalet bütün erdemlerin başı ve en önemlisidir.
Toplumsal düzen, adalet olmadanbir başka yöntemle sağlanamaz ya da uzun ömürlüolmaz.
Bir iş ve davranışın yasal olup olmamasıadalete bağlıdır.
Adaletsizlik
İnsanlık, mutluluk ve sevgi bile adalet olmadan değer taşımaz.
Sevgide adaletsiz olmak da adaletsizliktir.
Böylesi bir eğilim; birilerini sevgi gözdeleri olarak kayırmaktan ya da taraflı davranmaktan başka birşey değildir.
Kendi mutluluğu için ya da insanlığın mutluluğu için adaletsiz olmak da sonuçtaadaletsizliktir.
Böylesi bir mutluluk; bencillik, rahata düşkünlükya da kendini hiçe saymadır.
Adaletin yokluğunda değer verdiklerimiz değer olmaktan çıkar ya da hiçbir değer taşımazlar.
Üç temel eğilim
İnsandaki üç temel eğilim adalet duygusu üzerindeolumsuz etkilerde bulunur.
1) Yüceltme eğilimi
Kişinin sevdiği, beğendiği, ilgi duyduğu şeye hemen inanıp bağlanması,yüceltme eğilimidir.
Kişi çok sevdiğinin kusurlarını göremez ve dolayısıylaona karşı tarafsız ve âdil olamaz.
Bunun karşıtı da gerçektir.
Kin, nefret ve düşmanlık, ön yargılar,inaksal saplantılar kişiyi gerçeklerden uzaklaştırır.
Adil ve tarafsız hüküm vermeyi olanaksız kılabilir.
2) Kolaya kaçma eğilimi
Her şeyi bir solukta halletme isteği, adalet duygusuna zararverir.
3) Gerçeklerle yüzleşme cesareti
Savaşım ve çatışmadan uzak durma, acı vermeyen ve bir bedel gerektirmeyen çözümlerden yana olmaktır.
Gerçeklerle yüzleşme yürekliliğigösteremeyen kimseler adaletli düşünüp, adaletli davranamazlar.
Bağışlanmayan her şey, ruhumuza bir yüktür.
Bağışlama o yükü alır, bir kenara koyar.
Karşımızdakinin yeni bir yanlış daha yapmasını önlemiş olur.
Bu ise adaleti aşan daha da yüce bir erdemdir.
Son söz: Huzuruna gelen herkese saygı gösterip eşit davran. Zayıf olan senin adaletinden ümitsizliğe düşmesin. Kuvvetli olan da hak etmediği bir nimeti elde etme imgesinekapılmasın. Hz. Ömer







Yorumlar kapalı.