Anadili
Dilin türleri konusu ele alınırken, önce anadilinden başlamak gerekir. İlk bakışta pek önemli gibi görünmeyen anadili konusu gerek dilbilim ve çeşitli insan bilimleri, gerekse insan yaşamı açısından büyük önem taşır. Anadili, başlangıçta anneden ve yakın aile çevresinden, daha sonra da ilişkili bulunan çevrelerden öğrenilen, insanın bilinçaltına inen ve bireylerin toplumla en güçlü bağlarını oluşturan dildir. Adından da görüleceği gibi, bu dilin anneyle ilgisi, küçümsenemeyecek niteliktedir. Dış yönüyle ses açısından incelenecek olursa anadili, belli seslerden, belli ses eğilimlerinden oluşan, kendine özgü bir dizgedir. Biz çevremize anadilimizin penceresinden bakar, evreni anadilimizin anlama ve anlatma yolundan giderek adlandırırız. Böylece, anadilimiz bize ayrı bir, evrene bakış, evreni anlatış biçimi verir.
Ortak dil
Ortak dil, bir ülkede konuşulan lehçe ya da ağızlar içinden yaygınlaşan ve egemen olana verilen addır. Bizde ortak dil, İstanbul ağzı üzerine kurulmuştur. Çünkü yüzyıllar boyu Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti olan İstanbul aynı zamanda kültürel etkinliklerin de merkezi olmuş, İstanbul’da toplanan bilim ve sanat adamları İstanbul ağzıyla yazmaya, konuşmaya önem vermişlerdir. Ancak özellikle 40-50 yıldır Türkiye’de görülen kente akın, başta İstanbul olmak üzere büyük şehirlerde yerleşme, Anadolu ağızlarının özelliklerinin büyük şehirlere aktarılması ve bu özelliklerin bazı muhabirlerin konuşmalarıyla kitle iletişim araçlarına da yansıdığı görülmektedir. Bu nedenle eski İstanbul ağzının yavaşça ortadan kaybolduğu görülmektedir.
Her şeyden önce şunu belirtmek gerekir ki yazı, hiçbir yerde, hiçbir zaman konuşma dilinin ses değerlerini bütün incelikleriyle saptayamaz. Çünkü konuşma diliyle, yazı dili arasında her zaman için bazı değişiklikler, ayrımlar bulunmaktadır. Örneğin İstanbul ağzı üzerine kurulan ortak dilimizde /geleceğiz/ biçimindeki eylem çekimi, konuşma dilimizde gelicez, geliyoz ya da Kıbrıs’ta geleceyik şeklinde söylenir. Veya yazı dilimizdeki: “Lütfen bir su verir misiniz?” cümlesini, Kıbrıs’ta biz konuşma dilimizde: “Bana bir gadefcik su veriŋ?” şeklinde söyleriz.
Kentleşme sonucunda ortak dilde görülen ağızlara özgü söz gereçlerinin başında hitap öğeleri gelmektedir. Büyük şehirlerdeki konuşma dilinde görülen Beybaba!, Bey amca!, Hanımefendi!, Hanım Kızım!, Evladım!, Küçük Hanım! gibi seslenme biçimlerinin yerine, Yeğen!, Ahbap!, Gardaş!, Aba!, Ana!, Dayı, Yenge! gibi hitap sözcükleri kullanılmaya, genelleşmeye başlamıştır. Aile sözcüğü aynı nedenle “kadın eş” anlamında da kullanılır olmuştur. Anadolu ağızlarında çok yaygın olan dayıoğlu, amcaoğlu, amcamgiller, teyzemgiller gibi kullanımlar şehirlerde de yaygınlaşmıştır.
Bütün bu noktaları gözden geçirdikten sonra, konuşma dilinin genel tanımına geçebiliriz. Konuşma dili bir ulusun, bir dil birliğinin dilinin, yazıyla ilişkili olmayan ve çeşitli söyleyiş özellikleri taşıyan yönüdür. Bu niteliğiyle konuşma dili, yazı dili çok sonra bulunduğu için, asıl, temel olmak durumundadır. Değişik yöntemlerle yazıya geçirme dizgelerinin (ses yapısı, kavram yazısı gibi) hepsi, temelde konuşma diline dayanır. Konuşma dili, yazılı dile oranla daha hızlı bir değişme, gelişme içindedir. Bu değişmede kısa anlatım, çeşitli vurgulama istekleri gibi ruhsal nedenlerin yanında, söyleyişten ileri gelen etkenlerin payı vardır.
Yazılı dilin tanımına gelince, yazılı dil, bir geleneği, kendine özgü kuralları, biçimleri olan dildir diyebiliriz. Bir lehçe üzerine kurulan ortak dilin yazışmalarda kullanılması, okul kitaplarının, bilim ve sanat yapıtlarının bununla yazılması sonucunda ortaya çıkan yazılı dile biz “yazı dili” diyoruz.
Özel diller
Dilcilerin grup dili ya da özel dil adını verdikleri diller, bir toplumda, bireyin içinde bulunduğu sınıfa, yaşa, özellikle mesleğe göre belirlenen dillerdir.
Ayrıca, bir toplum içinde söz varlığı açısından birbirine yaklaşan, kimi şeyleri kendine özgü biçimde dile getiren gruplar vardır. Bu grupların başında, meslek birliğinden oluşanları saymak gerekir. Hekim dili, denizci dili, bunlara örnek olarak sayılabilir. Hekimlerin, çoğu başta Latince olmak üzere yabancı öğelerden kurulu bir ortak dilleri vardır ki, bunlar hekimlikte kullanılan terimlerden ve kimi bilgin sözcüklerinden oluşur. Örneğin bir doktor diğer bir doktora konuşurken “Hastamız X oldu” der. Bunun anlamı “Hastamız öldü” demektir. Veya “Bu hastanın skapulasında ezilme var” derse, hastanın kürek kemiğinde ezilme vardır demek istiyor.
Denizcilerin dili de özel diller arasındadır. Örneğin denizcilerin dilindeki borda (geminin yanı), siya siya gitmek (geri geri gitmek), alabanda etmek (dümeni sağa veya sola sonuna kadar çevirmek), alabora (geminin yan yatması) gibi denizin, rüzgârın durumunu, gemiye ilişkin kavramları gösteren pek çok öğeyi gösterir. Denizciler bunları günlük konuşmalarında, kendi alanlarıyla ilgili olmayan kimselerle konuşurken de kullanırlar.
Argo
Her ülkede, her dilde görülen, toplum içinde bir kesimin farklı bir biçimde anlaşmayı sağlamak amacıyla oluşturduğu bir özel dil de argodur. Temelde, toplumun aşağı tabakasında kullanılan argo, okumuş, yetişmiş kişiler arasında da tutunabilmekte ve argonun değişik türleri de (artist, öğrenci ve bilgin argosu gibi) ortaya çıkmaktadır. Argo, oldukça sanatlı ve çoğu kez nükteli bir dildir.
Argonun sözvarlığı, ortak dilin sözcüklerine özel anlamlar vermek, kimi sözcüklerde bilinçli değişiklikler yapmak, eskimiş öğelerden, aynı dilin lehçelerinden ve yabancı kökenli öğelerden yararlanmak yoluyla meydana getirilir. Ancak, argonun önemli bir özelliği de kullanılan argo sözcüklerin zaman içinde değişmesidir.
Örnekler: Abayı yakmak: Sevmek (halk argosu). Araklamak: Hırsızlık etmek (halk argosu). Çakmak: Sınıfta kalmak veya sınavda başarısız olmak (öğrenci argosu). İneklemek: Çok çalışmak (öğrenci argosu), Aynasız: Polis (hırsız argosu), Aftos: Sevgili (külhanbeyi argosu), Sigarayı bırakmak: Ölmek (mafya argosu), Kaynatmak: Tatlı tatlı sohbet etmek (halk argosu), Gazlamak: Acele uzaklaşmak (şoför argosu).
Yapma diller
İnsanların değişik dilleri konuşmaları ve insanlar arasında kurulan ilişkilerde dil sorununun ortaya çıkması, her ulusun ortaklaşa kullanacağı bir yapma dilin meydana getirilip getirilemeyeceğini düşündürmüştür. Uluslararası ilişkilerde büyük kolaylıklar sağlayabilecek böyle bir dil yaratma konusunda bugüne değin 500 kadar denemeye girişildiği bilinmektedir. Ancak son yıllarda pek çok dil bilgininin ve pek çok kimsenin, böyle bir dilin, anadilinin yerini tutamayacağı nedeniyle, son denemeler, daha çok, ortak bir yabancı dili (İngilizce) ortaya koyma yolunda olmuştur.
İlk yapma dil “Volpük” (Dünya Dili) 1880 yılında J. M. Schleyer tarafından, “Esperanto” (Umut Dili) 1887 yılında Dr. L. L. Zamenhof tarafından, “İnterlingua” ise Uluslararası Yardımcı Dil Derneği tarafından oluşturulur. Yapma dillerin en ünlüsü Esperanto’dur. Çocukluğunda, çeşitli uluslardan çocukların okuduğu bir okula giden ve arkadaşlarıyla anlaşma zorluğu yaşayan Polonyalı hekim Zamenhof tarafından meydana getirilmiştir. Esperanto sözcüğünün anlamı, “ümit eden”dir. Esperanto, diğer yapma dillere oranla dünyada gerçekten en çok yayılan ve benimsenendir. Bugün birçok ülkede bu dili öğreten ve yayan dernekler vardır. Bu sayede, bugün yaklaşık 15 milyon kişi Esperanto’yu kullanmakta, hatta kimi ülkelerde, bu dilde dergi ve gazeteler de yayımlanmaktadır.







Yorumlar kapalı.