Dilin önemi
Dil toplumu ulus yapan, o toplumda yaşayan bireyleri birbirine kaynaştıran ulusal bir araç, bir iletişim aracıdır. Öğretim ve öğrenmenin biricik anahtarı, bilgi aktarmanın ve biriktirmenin sağlayıcısıdır. Dil ile düşünce arasında çok sıkı bir bağlantı vardır. Bir dil başka dillerin karışımından oluşmuşsa, o dilin söz dağarcığı yabancı sözcüklerle yüklüyse, böyle bir dil ile açık seçik düşünülemez ve doğru yargılara varılamaz. Bir toplumun düşünce alanında gelişmesi, öncelikle dilin yetkinliğine, zenginliğine bağlıdır. Gelişmiş, yetkin ve zengin bir dilden yoksun toplum, düşünce alanında yaratıcı olamaz.
Bir toplumu değiştirmek, ona yeni bir yaşama düzeni getirmek geniş ölçüde o toplumun diline bağlıdır. Dilin bir ulusun varlığının ve kültürünün emrinde, iyi bir anlatım aracı olarak devam edebilmesi; sosyal yapının ortak gelişme şartlarına ayak uydurarak yol alabilmesine ve o sosyal yapının gereksinimlerine yeterince cevap vermesine bağlıdır.
Bilindiği gibi Türklerin Müslümanlığı kabul etmeleriyle birlikte, Arapça sözcükler Türkçeye girmeye başlamıştır. Dinle ilgili bilgiler medreselerde okutulmaya başlayınca bu etki daha da güçlenir. Daha sonraki yüzyıllarda da edebiyat sanatçılarının İran Edebiyatını kendilerine örnek almalarıyla Farsça da Türkçeyi etkilemeye başlar. 19. yüzyıla kadar devam eden adına Osmanlıca dediğimiz Arapça-Farsça ve Türkçeden oluşan karma bir dil, yüzyıllarca etkisini sürdürür. Bu yüzyıla gelinceye kadar, çeşitli dönemlerde sanatçılar arasında Türkçe yazma ve düşünme isteği olmuştur; ancak bu çalışmalar bilinçli bir şekilde olmadığı için bir yakınıştan öteye geçememiştir.
Dilimizin sadeleştirilmesi çalışmaları
Türkçenin yazı dili ile sadeleştirilmesi, yabancılıklarından arındırılması düşüncesi Atatürk’ü Ulusal Kurtuluş Savaşı yıllarından beri, hep meşgul etmişti. Bir toplumun düşünce alanında gelişmesinin, dilin yetkinliği ve zenginliği ile mümkün olacağına inanan Atatürk, dilimizi yabancı dillerin boyunduruğundan kurtarmak, onun ulusal benliğine kavuşmasını sağlamak için Türkçenin yapısına uygun olmayan, öğretimi ve öğrenimi güç olan Arap alfabesini kaldırarak yerine Latin alfabesine dayalı Türk alfabesini getirmeyi amaçlamıştı.
Kurtuluş savaşından sonra Atatürk bir konuşmasında şöyle demiştir: “Zafer bir düşüncenin üretimine hizmet oranında değer ifade eder. Bir düşüncenin üretimine dayanmayan zafer, kalıcı olamaz. O, boş bir gayrettir. Her büyük meydan savaşından, her büyük zaferin kazanılmasından sonra, yeni bir âlem doğmalıdır. Yoksa başlı başına zafer, boşa gitmiş bir gayrettir.” Bir başka konuşmasında ise: “Üç buçuk sene süren bu mücadeleden sonra, bilim bakımından, eğitim bakımından mücadelemize devam edeceğiz ve eminim ki bunda da başarılı olacağız.” demiştir.
Atatürk bu düşünceleriyle Kurtuluş Savaşımıza bitmiş gözü ile bakmıyordu. Ona göre gerçek savaş, savaş alanında elde ettiğimiz bu başarıdan sonra başlayacaktı. Bu savaş, toplumu her alanda değiştirme, çağdaşlaştırma savaşı olacaktı.
Atatürk’ün Harf Devrimi
Atatürk, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyeti ilan ettikten sonra; toplumu geliştirme, çağdaşlaştırma, toplum yapısının dokusunu meydana getiren temel kurumlarda köklü değişiklikler yapmayı amaçlayan bir dizi devrim başlatmıştı. Aralık 1925’te miladi takvim kabul edilmiş, 10 Nisan 1926’da ekonomik kuruluşlarda Türkçe kullanılması zorunlu tutulmuştu. Mayıs 1928’de de yeni rakamlar kabul edilmişti. Yapılan bu çalışmalardan sonra, dil işlerinin de ele alınması zamanının geldiğini düşünen Atatürk, 9 Ağustos 1928’de Sarayburnu Parkındaki halk toplantısında bir konuşma yaptı: “Arkadaşlar, bizim uyumlu zengin dilimiz yeni Türk harfleriyle kendini gösterecektir. Yüzyıllardan beri kafalarımızı demir çerçeve içinde bulunduran, anlaşılmayan ve anlamadığımız işaretlerden kendimizi kurtarmak ve bu gereği anlamak zorundasınız. Anladığımızın izlerine yakın zamanda, bütün dünya tanık olacaktır. Çok işler yapılmıştır. Ama bugün yapmak zorunda olduğumuz son değil, lakin çok gerekli bir iş daha vardır. Yeni Türk harfleri çabuk öğrenilmelidir. Türk harflerini her yurttaşa, kadına, erkeğe, hamala, sandalcıya öğretiniz. Bunu yurtseverlik ve ulusseverlik ödevi biliniz. Bu ödevi yaparken düşününüz ki bir ulusun, bir sosyal topluluğun yüzde onu, yirmisi okuma yazma bilir, yüzde sekseni bilmezse bu ayıptır. Bundan insan olarak utanmak gerekir. Bu ulus, utanmak için yaratılmış değildir. Övünmek için yaratılmış, tarihi övünçlerle dolu bir ulustur” diyen Atatürk, bu sözlerinin ardından da: “Güzel dilimizi ifade etmek için yeni Türk harflerini kabul ediyoruz” demiş ve bu müjdeyi alan kalabalık tarafından coşkuyla alkışlanmıştır.
Atatürk’ün Sarayburnu’ndaki konuşmasından sonra yurdun her yerinde aydınlarla halk, yeni harfleri öğrenmek ve öğretmek için yarışa girmiştir. Bu amaçla Millet Mektepleri açılmış, bütün yurt baştanbaşa bir dershane haline gelmiştir. Atatürk, halka alfabeyi tanıtmak için yurt gezilerine çıkmıştır. Sinop’ta Köy Yatılı Okulu’nun bahçesinde iki saat tahta başında halka ders vermiş; arabacı Bekir Ağa’ya yeni harflerden birkaç harf öğretmiş, sonra da bu vesile ile “…Eski biçim imlayı kesin olarak hatırdan çıkarmak gerekir.” demiştir.
Yeni bir alfabenin kabul edilmesi, Türkçenin özleşmesi, gelişmesi yolunda büyük bir aşama olmuştur. Atatürk değişik zamanlarda yaptığı konuşmalarda, Türkçenin yabancılıklarından arındırılması gereğini vurgulamış, Türkçenin aslında zengin bir dil olduğunu, bilinçle işlenmesi gerektiğini istemiştir. Atatürk, bir başka konuşmasında ise şöyle der: “Türk dili zengin, geniş bir dildir. Her kavramı ifadeye kabiliyeti vardır. Yalnız onun bütün varlıklarını aramak, bulmak, toplamak, onlar üzerinde işlemek gerekir. Milli his ile dil arasındaki bağ çok kuvvetlidir. Dilin milli ve zengin olması milli hissin gelişmesinde başlıca etkendir.
Türk Dil Kurumu’nun Kuruluşu
Türk dilinin de tarihiyle birlikte incelenmesi gerçeğini bilen Atatürk: “Artık dil işlerini düşünecek zaman gelmiştir.” demiş ve 12 Temmuz 1932’de o günkü adıyla Türk Dili Tetkik Cemiyeti’ni kurdurmuştur. Cemiyetin kurucuları, başta Mustafa Kemal olmak üzere, Yakup Kadri, Ruşen Eşref, Celal Sahir ve Samih Rifat’tır. 1934’te yapılan kurultayda cemiyetin adı, Türk Dili Araştırma Kurumu; 1936’daki kurultayda ise “Türk Dil Kurumu” olmuştur.
Dilin Türkçeleştirilmesi ve zenginleştirilmesi için dil konusundaki tartışmaların ve izlenecek yolların saptanması amacıyla, 26 Eylül 1932’de ilk Türk Dil Kurultayı toplanmıştır. Kurultayın ardından hızla çalışmalara başlanmış, yurdun her köşesinde Söz Derleme Ocakları kurularak halk ağzından derlemeler yapılmıştır. On dokuz ay gibi kısa bir sürede 130 bin fişlik söz derlenmiş, derlenen bu sözcükler kurumda toplanmış, daha sonra 12 cildi bulacak olan “Derleme Sözlüğü” çalışmalarına başlanmıştır.
Derleme işlerinin yanı sıra, dilimizdeki yabancı sözcüklere Türkçe karşılıklar aranmış, bu konuda soruşturmalar düzenlenmiştir. Hemen her gün on, on beş yabancı sözcük dizisine, Türkçe karşılıkların aranması istenmiştir.
Gazete ve dergilerde özel dil köşeleri açılmış, bu köşelerde yabancı sözcüklerin eleştirileri yapılmış, önerilen yeni sözcüklerle ilgili yazılar yayınlanmaya başlanmıştır. Kısacası bütün toplum, açılmış olan bu dil seferberliğine katılmıştır.
Halk ağzından derlemeler yapmak, yeni sözcükler türetilmekle yetinilmemiş, Türkçenin eski kaynaklarına da gidilerek eski metinler dilciler tarafından titizlikle taranmış; bu taramalar sonunda sözlük niteliği taşıyan ancak bugün yazı dilimizde kullanılmayan sözcükler saptanmış ve bu sözcüklerden oluşan “Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi” ortaya çıkmıştır.
Terimlerin Türkçeleştirilmesi çalışmaları
Atatürk terimlerin Türkçeleştirilmesine çok önem veriyordu. Temmuz 1932’de Türk Dil Kurumu için çizdiği çalışma kolları planında terimler için özel komisyonlar oluşturulmasını istemişti. Her bilim dalı için ayrı ayrı komisyonlar kurulmuş, “Terim Merkez Kurulu” diye adlandırılan bu komisyonların çalışmaları sonucunda, 1936-1937 yıllarında, sekiz bilim dalına ait 4062 terim bulunmuştur. Bu terimler kurumca ayrı ayrı listeler halinde yayımlanmış, aynı zamanda Kültür Bakanlığı’na da sunulmuştur. Bakanlık bunları benimseyerek 1937 yılı sonunda yeniden listeler halinde bastırmış, öğretmenlere dağıtmış ve ders kitaplarına almıştır. Terimleri düzenlemiş olan bilim kolları: matematik, fizik, mekanik, kimya, biyoloji, zooloji, botanik, jeolojidir. Daha sonra bunlara astronomi de eklenmiştir.
Atatürk, terim çalışmalarına bizzat kendisi de katılmış ve bugün kullandığımız matematik terimlerinin birçoğunu dilimize kazandırmıştır. Türk Dil Kurumu başuzmanı A. Dilaçar’ın bir yazısından öğrendiğimize göre Atatürk, 1936’da yapılan üçüncü kurultaydan hemen sonra, 1936-1937 yılı kış aylarında “Geometri” adlı bir kitap yazmıştır. Atatürk’ün yazdığı bu kitap matematik ve geometri öğretmenleri ile bu konuda kitap yazacak olan Türk bilim insanlarına yardımcı olmak amacıyla 1937’de Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yayınlanmıştır. Kırk dört sayfadan oluşan kitaptaki tanımların kavramı, tüm öğeleriyle birlikte, eksiksiz ve açık biçimde Atatürk tarafından anlatılmakta ve en önemlisi o güne kadar kullanılan yabancı terimlere, Türkçe karşılıklar önerilmektedir.
Böylece Atatürk, yaşamının önemli bir kesimini tarihin en büyük savaşlarından birinin içinde, ulusal ve evrensel sorumluluklar yüklenerek geçirdikten yıllarca sonra, yeni türettiği bu terimlerle, dil ve matematikteki üstün yeteneğini kanıtlamış; ama en önemlisi Türkçemize karşı olan sevgisini de ortaya koymuştur. “Fen terimleri o suretle yapılmalıdır ki anlamları ancak istenilen şeyi, açık bir şekilde ifade edebilsin.” diyen yüce atamızın, “Geometri” adlı kitabıyla dilimize kazandırdığı 129 Türkçe terimden bazıları şunlardır: Çap, yarıçap, boyut, uzay, düzey, kesit, yay, çember, teğet, açı, taban, artı, eksi, üçgen, dörtgen, beşgen, köşegen, eşkenar, ikizkenar, yamuk, bölü, çarpı, eşit, toplam, oran, orantı, türev, eğri, ters açı, dar açı.
Ayrıca askerlik alanındaki er, subay, teğmen, yarbay, albay, tugay gibi terimleri de türeten Atatürk, yeni bilim terimlerinin Türkçe köklerden üretilmesinin her aydına, kendi alanında eser vermekte yardımcı olacağı düşüncesindeydi. Bu düşüncesini Prof. Dr. Afet İnan’a söylediği: “Öyle istiyorum ki Türk dili bilim yöntemleriyle kurallarını ortaya koysun ve her dalda yazı yazanlar, bütün terimleriyle çoğunluğun anlayabileceği güzel, ahenkli dilimizi kullansınlar” sözüyle de açık bir biçimde ortaya koymuştu.
Türk Dil Kurumu, kurucusu yüce Atatürk’ün bilim terimleri konusundaki bu duyarlılığını seksen sekiz yıllık tarihi boyunca yaşatmış ve sayısı doksana varan bilim, sanat ve spor terimleri sözlüğü hazırlamıştır. Bu terimleri yaygınlaştırmak amacıyla bütün terim sözlüklerini bilişim uygulamalarıyla veri tabanında toplama çalışmasını da yürüten Türk Dil Kurumu, 2006 yılında kullanıma açtığı Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü veri tabanına 86 terim sözlüğünü yüklemiştir.
Sonuç
Atatürk, 1928-1938 yılları arasında geçen on yılda dil çalışmaları ile uğraşmıştır. Ölüm döşeğinde bile: “Arkadaşlara selam söyleyin, dil işlerini gevşetmeyin” der. Atatürk’ün ölümünden sonra da dilimizin zenginleştirilmesi, yabancı sözcüklerden arındırılması için Türkçeleştirme ve sözcük türetme çalışmalarına devam edilmiştir. Bu sayede bugün dilimiz oldukça zengin bir söz varlığına sahip olmuştur. Sanal ortamda bu sayı, sürekli güncellendiği için, bugün Türkçe sözlükte sözcük sayısı yaklaşık yüz otuz bini bulmuştur. Ayrıca, Türkçeleştirme çalışmaları, Dil Devriminden bu yana devam etmektedir. 170 bin terimden oluşan 84 Terim Sözlüğümüzde: Diş Hekimliği, Su Ürünleri, Nükleer Enerji, Bankacılık, Borsa, İktisat vb. pek çok alandaki terimler Türkçeleştirilmiştir.







Yorumlar kapalı.