Niyazi Berkes’e bakarsak, sanılabileceğin aksine, entelektüel, gelişmiş toplumlara değil, geri kalmış olanlara has bir toplumsal gruptur. İleri toplumlarda, entelektüel değil, filozof, bilim adamı yetişir. Zira entelektüel, “ Batı Avrupa kültür ve uygarlık dışında ve gerisinde kalmış bir toplumda, kitlelerden ayrılmış bir okumuşlar kitlesi” meydana çıkmazsa, yetişemez… “Anglo Saksonlar’da entelektüel, gereksiz bir egghead’dir”. Onun gibi Orta Doğu kökenli olup, hayatını ABD’de geçiren bir diğer seçkin aydın, Edward Said de bütün Anglo Saksonlar değil ama Amerikan toplumu için, sanki de Berkes’i onaylar:
“Amerika’da entelektüel sözcüğü… daha az kullanılmaktadır. Bunun sebeplerinden birisi, Amerika’da profesyonelleşme ve uzmanlaşmanın, entelektüel çalışmalara uygun normu Arapça, Fransızca ya da Britanya İngilizcesi’nde olduğundan daha iyi sağlanmasıdır. Uzmanlık kültü söylem dünyasında daha önce hiç, şimdi siyasetle ilgilenen entelektüelin bütün dünyayı gözleyip doğru sonuçlar çıkaracağını düşündüğü Amerika Birleşik Devletleri’nde olduğu kadar, egemenlik kurmamıştı.” Oysa Said’in çok iyi tanıdığı bir başka kültürde, (Suriye, Libya, Mısır ve Irak’ta) entelektüeller yalnız önder değil, ayni zamanda birer ihtiyaçtırlar da!
Niyazi Berkes’in “akıl ve fikir sahibi kişiler”, Loisse Althusser’in ise “akıl kullanan kişi” diye yorumladığı bu kavram, kavram olarak dünya düşün yaşamına, Rusya’nın bir hediyesidir. İlk defa 18.yy sonları ile 19.yy başlarında, Rusya’da kullanılmıştır. “ Belli ki Batı düşününün etkisi altında okumuş kişilerin kafasının aydınlanmış, düşününün rasyonelleşmiş olduğu inancı altında, okumuşluğu olmayan cahil kişilerden, ayrı bir kategori oldukları doğmuştu.”Bu bilincin etkisiyle, İngilizce ve Fransızca’da bulunan bir sözcük, “intelect”ten uyarlanan bir kelime “intelejensiya”, 1.Alexandır zamanında, Rusça’da bu kişileri tanımlamak için kullanılır oldu ve bu türeme sözcük, geri dönüp batı dillerine de girdi.
Berkes’e göre, her okuyan entelektüel değildir. Berkes, entelektüel’in bir nevi “içsürgün” yaşadığını tespit eder! Önemli olan, inançlarınızı çıkarlarınızın önüne koymanız değildir, “declassé” de olabilmeniz gereklidir. Berkes’e göre, entelektüel’i devrimci yapan da budur. Kendi sınıfından kopup, aslında toplumsal tabakalanma açısından aşağı değil de yukarı doğru bakması, yani kendi sınıfına karşı gelmesi! İnançları yüzünden, kendi çıkarına karşı savaşması! O zaman da yalnız başınıza kalmanız kaçınılmazdır. Bu bakımdan her entelektüel, yaşadığı yerle bağımlı olmayarak, bir sürgündür aslında!Son yüzyıl içinde entelektüel ve intelijensiya hakkında çok şey yazılmış olmasına karşın, bu konuda belki de en ciddi fikir üretmiş olan yazar, Antonio Gramsci’dir
Gramsci’nin entelektüel kavramı, bir başka kavram üzerine oturur. Çünkü o “orada entelektüel olmaz” denilen Batı Avrupa’daki entelektüeli tarif eder… Batı Avrupa’da toplumun, iktidarın, erkin v.s. geleneksel örgütlenmesi, geniş kitleleri de hareketlendirmeden
değiştirilemeyecek kadar, yerleşiktir. Burada hakim sınıflar, sadece erk, güç kullanımı ve ekonomik iktidarı elde tutmakla yetinmezler. Ayrıca kilise, okul, aile, hukuk, kültür v.s. gibi alanlarda, kendi iktidarlarını geniş halk kitleleri gözünde “meşrulaştıran” paralel bir mekanizma ile de egemenliklerini sürdürürler. Antonio Gramsci bu yapıya Sivil Toplum der ve bunun da bir Hegomonya biçimi olduğunu savunur. Ve ona göre, yaşamın her alanında ama özellikle de ihmal edilmiş olan kültürel alanda, ya da Sivil Toplum alanında da bir Kontra Hegomonya oluşturulmadan, ne İtalya’da ve ne de Avrupa’nın geriye kalmış olan ülkelerinde, devrim yapılamaz.
Gramsci, “intelect” kullanmak anlamında, “herkes entelektüeldir ama toplum içinde herkes entelektüel fonksiyonu görmez” der! Ama önce, entelektüel tanımını ikiye ayırır:
a) Kendilerini ayrı ve bağımsız bir sınıf sanan, “fil dişi” kulelerinde oturup, hayatın dışında deyim yerinde ise ahkâm kesen Geleneksel Entelektüeller, ki son tahlilde bunlar egemen sınıfların hizmetindedirler.
b) Günlük hayatta, her gün yaşamın içinde halk kitleleri ile organik bağlar oluşturmuş bulunan Organik Entelektüeller ki onun adını andığı kontra hegomonyayı oluşturacak olan, bunlardır.
“ Bu kavşak noktasında önemle not etmek gerekir ki, Gramsci entelektüeller hakkında yazmaktaydı, atıf yaptıkları bilim adamları ya da fildişi kulelerde oturup, akademik dergilere kendi gibilerin okuyacağı yazılar yazan akademikler değildi.”
Peki, nedir entelektüel?
“Herkes entelektüeldir ama sosyal hayatın içinde bu fonksiyonu görmez” tespitini, düşünürün kendisi şöyle izah etmekteydi: “ Herkes bazen bir çift yumurta kırıp yağda kızartabilir veya ceketindeki bir söküğü dikebilir. Ama herkes terzi ya da aşçı olduğunu iddia edemez.”
Gramsci’nin organik entelektüelleri, “bugün burada, yarın ötede” yaşamazlar. “İçimizden biri” dedirtecek şekilde ve sürekli olarak halkla birlikte yaşarlar, halk ile kendi aralarındaki ilişkileri güçlendirmek için sürekli çalışırlar, ortak, bölüşülebilir çıkarlar yaratırlar. Amaçları, kişisel ilerleme değil, insanlığın daha iyi yaşamasıdır. Gramsci’nin felsefesi, doğrudan doğruya elitist ve otoriter felsefelerin, reddidir.
Geleneksel entelektüeller’e gelince… Gramsci’ye göre bunlar, kendilerini otonom, bağımsız ve dominant bir sosyal grup olarak görürler. Otonom ve bağımsız da “görünürler”! Ama bu bütünüyle kendilerine verdikleri, sanki de tarihsel bir devamlılığı olan bir sosyal grupmuşlar havasından ibarettir. Kendilerini yöneten gruba karşı sanki de bağımsızmışlar gibi düşünmek hoşlarına gider ama bu bir mit ve illüzyondan ibarettir. Esas olarak toplum içinde yöneten sınıfın tutucu bağlaşıkları ve yardımcılarıdırlar.
Çok soldan gittiğimizi düşünecek olan okura biraz da sağdan örnek verelim. Liberalizm’in 20.yy’daki en önemli düşünürlerinden biri olan Karl R. Popper de şöyle diyor:
“ Entelektüeller hiçbir şey bilmiyor. Mütevazı olmamaları, küstahlıkları, herhalde dünya üzerinde barışın en büyük engelidir. En büyük umut, ukalâ olmakla beraber, bunu göremeyecek kadar aptal olmamalarıdır.”
“Bilim adamlarının ve entelektüellerin ne kadar az şey bildiğimizi anlamalarını sağlamayı, çok isterdim… Hiçbir şey bilmiyoruz-bu birincisi.
Bu yüzden alçakgönüllü olmalıyız-bu ikincisi.
Bilmediğimiz halde bildiğimizi iddia etmemeliyiz- bu da üçüncüsü.”
Yani ya, gerçeğin yarısını, dindar bir bağnazlıkla savunarak, entelektüel olunamaz… “Entel-dantel” diye alaya alındığınızla kalırsınız… O kadar…
Nazım Beratlı
Diğer Yazıları
Köşe Yazarı







Yorumlar kapalı.