Yrd.Doç.Dr.Erdoğan Saraçoğlu
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Bazı dil sorunları üzerine

Bazı dil sorunları üzerine



Dilin toplumlardaki önemi
   Dil, insanların duygu ve düşüncelerini bildirmek için söz veya gereçlerle yaptıkları anlaşmadır. Düşünme kavramı dille birlikte vardır. Ulusu oluşturan bireylerin dil yeteneği ne ölçüde yükselirse, o ulus kültürel yönden o ölçüde yükselir.  İnsanoğlunun dünyadaki konumunu belirleyen konuştuğu dildir.  Konuşma yeteneği, yani dil, insanı insan yapan niteliklerin başında gelir. İnsanlar arasında anlaşmayı sağlayan ve doğal bir araç olan dil, bağımsız bir karaktere sahiptir. Dilin kendine özgü birtakım kuralları vardır.  Bu nedenle dil, canlı bir varlığa benzer. Diller canlı varlıklar gibi, zaman zaman birtakım değişiklikler ve gelişmeler gösterebilir.  Ancak bu değişiklikler ve gelişmeler hep dil kuralları çerçevesinde olur.  Dil, tam olarak çözümlenmemiş bir dizge olmasına rağmen, yüzyıllardan beri insanlığın en önemli uğraşı alanları içerisindedir.  Dil, ayrıca sosyal bir kurumdur. Bir toplumu ulus yapan bağların en güçlüsü dildir.  Bireyleri ulusuna, yurduna ve geçmişine sıkı sıkıya bağlayan dil, o ulusun birlik ve beraberliğini de sağlar ve ulusal dayanışmayı yaratır.  Bu nedenle ulusların ulusal kurumu olan dil, bireyi geçmişle gelecek arasındaki zincirin bir halkası durumuna getirir.
   Dilin oluşumu ve toplum yaşamındaki önemine değindikten sonra, GÜZEL TÜRKÇEMİZİN bazı dil sorunları üzerinde de durmak istiyoruz. Türkçemiz dünya dilleri arasında Ural-Altay dil ailesinin Altay kolundadır. Türkçe’nin yanında Altay kolunda Türkçe’ye gerek yapısal, gerekse köken bakımından en yakın olan Moğolca ile Tunguzca, Mançuca, Kore Dili ve Japonca yer almaktadır, Özellikle son yıllarda dil bilim alanında “Altayistik” çalışmaları, Türkçemiz ile öteki Altay dillerini içeren geniş bir bilimsel araştırma alanı olarak ortaya çıkmıştır.  Bu çalışmalar sonucu Türkçe ile Moğolca’nın biçim, söz varlığı ve söz dizimi açısından birçok benzerlikleri olduğu saptanmıştır.
   Örneğin bugün sadece Kıbrıs Ağzında kullandığımız ve Türk Dil Kurumu’nun Türkçe sözlüğünde bulunmayan “kes-mek”, fiilinden türetilen “kes-man”, yani kuytu yer anlamındaki sözcük ile, en az 12 farklı anlamda kullandığımız “göz” sözcüğü, Türkçemizin zengin ve işlek bir dil olduğunun en güzel kanıtıdır.  Yine Türkçemizdeki ünlü uyumunun varlığı, Türkçe sözcüklerin iki ünsüzle başlamaması (spor, tren, gram vb.) ve sözcüklerde iki ünlünün yanı sıra bulunmaması da onu diğer dünya dillerinden ayıran belirgin özelliklerindendir.
  

Önemli dil sorunlarımız
  

   Bir de gerek kitaplarda, gerekse halk arasında ağız yerine, şive ya da lehçe yerine, ağız terimlerinin kullanıldığına tanık oluyoruz. Bu üç terimi karıştırmamak gerekir. Şöyle ki, şive bir dilin değişik kültür düzeyine göre gösterdiği söyleyiş farklılığıdır.  Kişilerin kültür düzeyi, sözcüklerin söylenişinde ve cümle kuruluşlarında farklılıklar gösterir.  Bir hatibin topluluk karşısında konuşmasıyla, evde ailesi ile konuşması arasındaki söyleyiş farkı da şive farkını oluşturur.
   Ağız ise, tarihsel gelişim ve bölge etkisiyle, bir ana dilin lehçesi içinde ses ve yapı bakımından konuşma dilinde görülen yöresel ayrılıklardır.  Kıbrıs Ağzı, Türkiye Türkçesi’nin bir ağzıdır.  Çünkü Kıbrıs Ağzı’nda Türkiye Türkçesindeki ağızlardan kendine özgü çeşitli özellikler görülür.  Kıbrıs Türklerinin yazı dili ise Türkiye Türkçesi yazı dilidir.  Son yıllarda yapılan bazı çalışmalarda Kıbrıs Ağzı yerine “Kıbrıs Türkçesi” veya “Kıbrıs Ağızları” terimleri kullanılmaktadır.  Azerbaycan Türkçesi, Kazak Türkçesi, Türkmen Türkçesi terimleri, bilindiği gibi Türkçe’nin farklı lehçeleri için kullanılır.  Kıbrıs Ağzı sadece konuşma dilinde geçerli olduğu ve Türkçenin farklı bir lehçesi olmadığı için Kıbrıs Ağzı yerine “Kıbrıs Türkçesi” terimini kullanmak bilimsel olarak yanlıştır.  Kıbrıs Ağızları konusuna gelince, Kıbrıs Ağzı bir bütündür.  Gerçi Kıbrıs Ağzı’nda her ağızda olduğu gibi, az da olsa birtakım şive farklılıkları vardır ama, bu farklılıklar Kıbrıs’ta birbirinden çok farklı ağızlar olduğunu göstermez.  Mesarya’da yaşayan da Kıbrıs Ağzıyla konuşur, Karpaz’da yaşayan da.  Ancak Kıbrıs Ağzının fonetik özellikleri belirtilirken, örneğin Lefkoşa ve Mesarya köylerinde kullanılan “havız” sözcüğünün başka yörelerde “havuz” olarak kullanıldığı vurgulanarak, bu yörelerin Kıbrıs Ağzının alt kümelerini oluşturduğu söylenebilir.  Özetle Kıbrıs’ta konuşulan Türkçe’nin bilimsel olarak çeşitli ağızlara ayrılabilmesi için fonetik ve cümle kuruluşları bakımından yöresel farklılıklarının, Konya ve Trabzon Ağızları arasındaki farklılıklar gibi çok belirgin olması gerekir.
   Lehçenin tanımına gelince, Lehçe bir dilin değişik ülkelerde ve bölgelerde, yine aynı dil birliğinden kimselerce konuşulan değişik biçimidir.  Lehçelerde konuşmada olduğu gibi yazı dilinde de farklılıklar bulunur.  Örneğin Kıbrıs Ağzı’nda kullandığımız “daş” sözcüğü, Azerbaycan Türkçesinin yazı dilinde de “daş” olarak yazılır.  Bu başkalaşma kimi zaman o ölçüde büyük olur ki, lehçe dediğimiz birlikler bazen farklı dillere dönüşür.  Çuvaş ve Yakut Lehçelerinin yakın zamanlara kadar kimi dilcilerce Türkçe’nin lehçeleri olarak değil de farklı diller olarak sayılmasının nedeni de bundandır.  Dilimiz bugün Asya ve Avrupa’nın birçok ülkesinde değişik lehçeler halinde yaşamaktadır. Gagavuz, Türkmen, Azerbaycan, Kırgız, Özbek ve Kazak Lehçeleri gibi.

   Bugün Türkçemizin yabancı dillerin tehdidi altında olduğu bilinen bir gerçektir.  Bu tehdit, gerçi her dil için geçerli ama, bizim dilimiz için daha büyük boyutlarda.  Bugün kullandığımız konuşma dilinin %50’si yabancı sözcüklerden oluşuyorsa, bunu iyice düşünmek ve önlem almak gerekir.  Osmanlılar döneminde dilimizi istila eden Arapça ve Farsça’ya Cumhuriyet döneminden sonra kapılarımızı kapadık ama bugün batılı dillere (özellikle İngilizce’ye) kapılarımızı sonuna kadar açtık. Bu konuda çok basit birkaç örnek vereyim.  Her gün kullandığımız radyo, telefon, televizyon, gazete gibi sözcükler Türkçe mi? Hadi bunlar yıllarca kullanılarak bu yabancı sözcükler, Türkçede yadırganmayan yabancı sözcükler oldu diyelim; ama son zamanlarda mikser, printer, tiner gibi yabancı sözcüklere Türkçe karşılıklar bulunamaz mı? Elbette bulundu. Örneğin Türk Dil Kurumu, mikser için “çarpıcı” printer için “yazıcı”, tiner için “inceltici” karşılıklarını “Yabancı Sözlere Karşılıklar Kılavuzu, TDK, 2008, Ankara” adlı eserde verirken, biz niye bu Türkçe sözcükleri kullanmıyoruz? Bence Türk aydınlarının aşırı batı hayranlığı ve özellikle teknolojik ürünlerin ülkemize gelirken, kendi orijinal isimleriyle birlikte piyasaya sürülmesi sonucu, bu yabancı sözcükler dilimize yerleşiyor.  Örneğin “computer” satış için vitrine konarken ismi Türkçeleştirilip “bilgisayar” olarak değiştirildiği için, bugün bu ürün Türkçe ismiyle biliniyor. Aynen “buzdolabı” sözcüğü gibi. Yabancı sözcüklerin dilimizden atılması dil bilinci gerektirir, Türkçemize sahip çıkma duygusu gerektirir, özetle Türkçe sevgisi gerektirir.  Bu konuda her şeyi Türk Dil Kurumu’ndan beklemek doğru olmasa gerek. Hepimiz tüm Türk ulusunun bireyleri olarak, bu konuda dilimizdeki yabancı sözcükleri Türkçeleştirmek için çaba göstermeli, güzel Türkçemize sahip çıkmalıyız.
 

Bazı dil sorunları üzerine
+ -

Yorumlar kapalı.

Yrd.Doç.Dr.Erdoğan Saraçoğlu
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Bazı dil sorunları üzerine

Bazı dil sorunları üzerine



Dilin toplumlardaki önemi
   Dil, insanların duygu ve düşüncelerini bildirmek için söz veya gereçlerle yaptıkları anlaşmadır. Düşünme kavramı dille birlikte vardır. Ulusu oluşturan bireylerin dil yeteneği ne ölçüde yükselirse, o ulus kültürel yönden o ölçüde yükselir. İnsanoğlunun dünyadaki konumunu belirleyen konuştuğu dildir. Konuşma yeteneği, yani dil, insanı insan yapan niteliklerin başında gelir.

   İnsanlar arasında anlaşmayı sağlayan ve doğal bir araç olan dil, bağımsız bir karaktere sahiptir. Dilin kendine özgü birtakım kuralları vardır. Bu nedenle dil, canlı bir varlığa benzer. Diller canlı varlıklar gibi, zaman zaman birtakım değişiklikler ve gelişmeler gösterebilir. Ancak bu değişiklikler ve gelişmeler hep dil kuralları çerçevesinde olur. Dil, tam olarak çözümlenmemiş bir dizge olmasına rağmen, yüzyıllardan beri insanlığın en önemli uğraşı alanları içerisindedir. Dil, ayrıca sosyal bir kurumdur. Bir toplumu ulus yapan bağların en güçlüsü dildir. Bireyleri ulusuna, yurduna ve geçmişine sıkı sıkıya bağlayan dil, o ulusun birlik ve beraberliğini de sağlar ve ulusal dayanışmayı yaratır. Bu nedenle ulusların ulusal kurumu olan dil, bireyi geçmişle gelecek arasındaki zincirin bir halkası durumuna getirir.
   Dilin oluşumu ve toplum yaşamındaki önemine değindikten sonra, Güzel Türkçemizin bazı dil sorunları üzerinde de durmak istiyoruz. Türkçemiz dünya dilleri arasında Ural-Altay dil ailesinin Altay kolundadır. Türkçe’nin yanında Altay kolunda Türkçeye gerek yapısal, gerekse köken bakımından en yakın olan Moğolca ile Tunguzca, Mançuca, Kore Dili ve Japonca yer almaktadır, özellikle son yıllarda dil bilim alanında “Altayistik” çalışmaları, Türkçemiz ile öteki Altay dillerini içeren geniş bir bilimsel araştırma alanı olarak ortaya çıkmıştır. Bu çalışmalar sonucu Türkçe ile Moğolcanın biçim, söz varlığı ve söz dizimi açısından birçok benzerlikleri olduğu saptanmıştır.
   Örneğin bugün sadece Kıbrıs Ağzında kullandığımız ve Türk Dil Kurumu’nun Türkçe sözlüğünde bulunmayan “kes-mek”, fiilinden türetilen “kes-man”, yani kuytu yer anlamındaki sözcük ile, en az 12 farklı anlamda kullandığımız “göz” sözcüğü, Türkçemizin zengin ve işlek bir dil olduğunun en güzel kanıtıdır. Yine Türkçemizdeki ünlü uyumunun varlığı, Türkçe sözcüklerin iki ünsüzle başlamaması (spor, tren, gram vb.) ve sözcüklerde iki ünlünün yanı sıra bulunmaması da onu diğer dünya dillerinden ayıran belirgin özelliklerindendir.
  

Önemli dil sorunlarımız
   Bir de gerek kitaplarda, gerekse halk arasında ağız yerine, şive ya da lehçe yerine, ağız terimlerinin kullanıldığına tanık oluyoruz. Bu üç terimi karıştırmamak gerekir. Şöyle ki, şive bir dilin değişik kültür düzeyine göre gösterdiği söyleyiş farklılığıdır. Kişilerin kültür düzeyi, sözcüklerin söylenişinde ve cümle kuruluşlarında farklılıklar gösterir. Bir hatibin topluluk karşısında konuşmasıyla, evde ailesi ile konuşması arasındaki söyleyiş farkı da şive farkını oluşturur.
   Ağız ise, tarihsel gelişim ve bölge etkisiyle, bir ana dilin lehçesi içinde ses ve yapı bakımından konuşma dilinde görülen yöresel ayrılıklardır. Kıbrıs Ağzı, Türkiye Türkçesi’nin bir ağzıdır. Çünkü Kıbrıs Ağzı’nda Türkiye Türkçesi’ndeki ağızlardan kendine özgü çeşitli özellikler görülür. Kıbrıs Türklerinin yazı dili ise Türkiye Türkçesi yazı dilidir. Son yıllarda yapılan bazı çalışmalarda Kıbrıs Ağzı yerine “Kıbrıs Türkçesi” veya “Kıbrıs Ağızları” terimleri kullanılmaktadır. Azerbaycan Türkçesi, Kazak Türkçesi, Türkmen Türkçesi terimleri, bilindiği gibi Türkçenin farklı lehçeleri için kullanılır. Kıbrıs Ağzı sadece konuşma dilinde geçerli olduğu ve Türkçenin farklı bir lehçesi olmadığı için Kıbrıs Ağzı yerine “Kıbrıs Türkçesi” terimini kullanmak bilimsel olarak yanlıştır. Kıbrıs Ağızları konusuna gelince, Kıbrıs Ağzı bir bütündür. Gerçi Kıbrıs Ağzı’nda her ağızda olduğu gibi, az da olsa birtakım şive farklılıkları vardır ama, bu farklılıklar Kıbrıs’ta birbirinden çok farklı ağızlar olduğunu göstermez. Meserya’da yaşayan da Kıbrıs Ağzı’yla konuşur, Karpaz’da yaşayan da. Ancak Kıbrıs Ağzı’nın fonetik özellikleri belirtilirken, örneğin Lefkoşa ve Mesarya köylerinde kullanılan “havız” sözcüğünün başka yörelerde “havuz” olarak kullanıldığı vurgulanarak, bu yörelerin Kıbrıs Ağzı’nın alt kümelerini oluşturduğu söylenebilir. Özetle Kıbrıs’ta konuşulan Türkçenin bilimsel olarak çeşitli ağızlara ayrılabilmesi için fonetik ve cümle kuruluşları bakımından yöresel farklılıklarının, Konya ve Trabzon Ağızları arasındaki farklılıklar gibi çok belirgin olması gerekir.
   Lehçenin tanımına gelince, Lehçe bir dilin değişik ülkelerde ve bölgelerde, yine aynı dil birliğinden kimselerce konuşulan değişik biçimidir. Lehçelerde konuşmada olduğu gibi yazı dilinde de farklılıklar bulunur. Örneğin Kıbrıs Ağzı’nda kullandığımız “daş” sözcüğü, Azerbaycan Türkçesinin yazı dilinde de “daş” olarak yazılır. Bu başkalaşma kimi zaman o ölçüde büyük olur ki, lehçe dediğimiz birlikler bazen farklı dillere dönüşür. Çuvaş ve Yakut Lehçelerinin yakın zamanlara kadar kimi dilcilerce Türkçenin lehçeleri olarak değil de farklı diller olarak sayılmasının nedeni de bundandır. Dilimiz bugün Asya ve Avrupa’nın birçok ülkesinde değişik lehçeler halinde yaşamaktadır. Gagavuz, Türkmen, Azerbaycan, Kırgız, Özbek ve Kazak Lehçeleri gibi.

   Bugün Türkçemizin yabancı dillerin tehdidi altında olduğu bilinen bir gerçektir. Bu tehdit, gerçi her dil için geçerli ama, bizim dilimiz için daha büyük boyutlarda. Bugün kullandığımız konuşma dilinin %50’si yabancı sözcüklerden oluşuyorsa, bunu iyice düşünmek ve önlem almak gerekir. Osmanlılar döneminde dilimizi istila eden Arapça ve Farsça’ya Cumhuriyet döneminden sonra kapılarımızı kapadık ama bugün batılı dillere (özellikle İngilizceye) kapılarımızı sonuna kadar açtık. Bu konuda çok basit birkaç örnek vereyim. Her gün kullandığımız radyo, telefon, televizyon, gazete gibi sözcükler Türkçe mi? Hadi bunlar yıllarca kullanılarak bu yabancı sözcükler, Türkçede yadırganmayan yabancı sözcükler oldu diyelim; ama son zamanlarda mikser, printer, tiner gibi yabancı sözcüklere Türkçe karşılıklar bulunamaz mı? Elbette bulundu. Örneğin Türk Dil Kurumu, mikser için “çarpıcı” printer için “yazıcı”, tiner için “inceltici” karşılıklarını “Yabancı Sözlere Karşılıklar Kılavuzu, TDK, 2008, Ankara” adlı eserde verirken, biz niye bu Türkçe sözcükleri kullanmıyoruz? Bence Türk aydınlarının aşırı batı hayranlığı ve özellikle teknolojik ürünlerin ülkemize gelirken, kendi orijinal isimleriyle birlikte piyasaya sürülmesi sonucu, bu yabancı sözcükler dilimize yerleşiyor. Örneğin “computer” satış için vitrine konarken ismi Türkçeleştirilip “bilgisayar” olarak değiştirildiği için, bugün bu ürün Türkçe ismiyle biliniyor. Aynen “buzdolabı” sözcüğü gibi. Yabancı sözcüklerin dilimizden atılması dil bilinci gerektirir, Türkçemize sahip çıkma duygusu gerektirir, özetle Türkçe sevgisi gerektirir. Bu konuda her şeyi Türk Dil Kurumu’ndan beklemek doğru olmasa gerek. Hepimiz tüm Türk ulusunun bireyleri olarak, bu konuda dilimizdeki yabancı sözcükleri Türkçeleştirmek için çaba göstermeli, güzel Türkçemize sahip çıkmalıyız.
 

Bazı dil sorunları üzerine
+ -

Yorumlar kapalı.