Yrd.Doç.Dr.Erdoğan Saraçoğlu
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Dede Korkut Kitabı

Dede Korkut Kitabı



   Oğuz Türklerinin bilinen en eski epik destansı hikâye kitabıdır. Türk dünyasının ve bilim dünyasının üzerinde belki de en fazla durulan adı olan Dede Korkut, Türk ulusunun en ünlü simalarından biridir. Oğuzların Bayat Boyundan olduğu kitabında kayıtlıdır. Dil ve edebiyat alanındaki araştırmacıların üzerinde çalıştığı Dede Korkut kitabı, destansı Türk hikâyelerini ihtiva eder. Şu anda elimizde biri Dresden’de diğeri de Vatikan’da olmak üzere iki yazma nüshası var. Kitabın bu isimle anılmasının nedeni, hikâyelerin tertipleyicisi olarak Dede Korkut adındaki ozanlar pirinin görünmesidir.

   Ancak elimizdeki iki nüsha da orijinal eser değildir. 15. yüzyılın sonlarında anonim edebiyatla uğraşan bir araştırmacı yazar tarafından, halk ağından derlenerek yazıya geçirilmiştir. Kitabı derleyen Oğuz Türkü’nün adı bilinmemektedir. Kitabın dili Oğuz Türkçesidir. Kitap, özellikle Türkiye’nin kuzey batısında ve Azerbaycan’da tarih boyunca dilden dile, anlatıcıdan anlatıcıya aktarılan anonim bir eser olup sözlü gelenek ürünüdür.
   Biz, dil ve edebiyat araştırmalarımızı yaparken Vatikan nüshasından daha hacimli olan Dresden nüshası üzerinde çalışıyoruz. Bilindiği gibi Dresden, Almanya’nın Saksonya eyaletinin merkezi olan bir şehirdir. Dresden çok sayıda sanat eseri koleksiyonları barındırmasıyla ünlüdür. Dresden kütüphanesinde nadir eserler arasında bulunan Dede Korkut Kitabı kütüphane tarafından dijitalleştirilmiş ve ‘Unesco Somut Olmayan Kültür Mirası Listesi’nde yer almıştır.
   Yukarıda da belirttiğimiz gibi şimdilik asıl nüsha olarak kabul ettiğimiz Dresden nüshasının bugün elimizde fotoğrafları, mikro filmleri mevcuttur. Bu kitabı gün ışığına çıkartan H. O. Flerischer, kitapla ilgili şu bilgileri verir:
   “ 152 yapraklık Türkçe mecmua, Osmanlıca nesih yazılı, Eski Oğuz şivesi veya Doğu Türkçesiyle yazılmış Kitab-ı Dede Korkut’tur. İç Oğuz ve Dış Oğuz kabilelerinin Hz. Muhammed dönemindeki maceralarının hikâyeleridir. Kitabın adı, bütün hikâyelerde Korkut adında birinin büyük rolü olmasından ileri gelmektedir. Korkut dindar, akıllı ve Oğuz kabileleri mensupları arasında büyük itibar sahibi olduğu rivayet edilir.”
   Bu bilgilere Prof. Dr. Muharrem Ergin de şunları eklemektedir:
   “ Elimizdeki fotoğraflara göre, nüshanın bu nitelendirilmesini şu şekilde biraz daha genişletebiliriz. Nüshanın kapağında ortada, yukarıya doğru isim yerinde ‘Kitab-ı Dedem Korkut Ala Lisan-ı Taife-i Oğuzan’  (Oğuz boylarının diliyle yazılan Dedem Korkut Kitabı) yazılıdır. Kapağın arkasında büyük ve küçük olarak iki defa yazılmış Farsça bir beyit bulunmaktadır. Biz bu sayfayı birinci sayfa saydık. Bunun arkasında, yani ikinci sayfada asıl metin başlamaktadır. Her sayfada düzgün bir nesih yazısıyla 13 dize bulunmaktadır. Sayfanın çevresi tek çizgi ile çerçevelenmiştir. Kitapta 12 hikâye vardır.”
 

Dede Korkut Kitabı’nın içeriği
  

   Dede Korkut Kitabı’nın Dresden nüshasının baş tarafında (2. ve 9. sayfalar arasında) bir giriş kısmı vardır. Kitapta Oğuz Lehçesiyle yazılmış 12 destansı hikâye bulunmaktadır. Vatikan nüshasında ise sadece altı hikâye vardır ve bu hikâyelerden bir tanesi de eksiktir.
   Giriş bölümünde Dede Korkut’un tanıtılması vardır. Kitap Besmele ile başlamaktadır. Besmeleden hemen sonra Dede Korkut için, Peygamber zamanına yakın Bayat boyundan Korkut Ata derler bir er koptı diye başlayan Dede Korkut’un tanıtım kısmı vardır. Burada Korkut Ata’nın tüm Oğuzların bilicisi olduğu, gelecekten türlü haberler verdiği ve Oğuzların sorunlarının çözücüsü olduğu bildirilmektedir.
   Dede Korkut bu bölümde hanlığın Kayı boyuna değeceğini söylemekte ve Osmanoğulları’na işaret etmektedir. Bu bölümün bundan sonraki kısmında ise Dede Korkut’un sözleri bulunmaktadır. Bu sözleri de ikiye ayırmak mümkündür. Bunlardan bir kısmı ‘Dede Korkut Özdeyişleri’ diyebileceğimiz veciz sözlerdir. Sonra kadınlar dört gruba ayrılarak takdim edilmektedir. Bu arada Dede Korkut’un övdüğü din ulularının tanıtılması da bulunmaktadır. Bu ulu kimseler övülürken “görklü” sözcüğünün tekrarı dikkat çekmektedir. Bu özdeyişlerde “mez-yiğ- bilür” eklerinin tekrar edildikleri görülmektedir. Kitabın 9. sayfasının son satırından, son sayfaya kadar 12 hikâye yer almaktadır.
   Oğuznâmecilik geleneğinin en önemli yapıtlarından olan kitap, ihtiva ettiği atasözü, deyim, ağıt, alkış-kargış örneklerinin yanı sıra, eski Türk gelenekleri, inanışları ve pratikleri ile eski Türk şiiri ve nesrinin en güzel  örneklerini sunması bakımından, halk edebiyatı araştırmaları için eşsiz bir kaynaktır. Ozanlık ya da destancılık geleneğinin en güzel örneklerinden birisini oluşturan Dede Korkut Kitabı, destandan halk hikâyesine geçiş döneminin en önemli eseri olma özelliğini de taşımaktadır. Kitapta yer alan boylar, Oğuz toplumunun kültürel ve inançsal değişimini de çarpıcı bir şekilde yansıtmaktadır. Eser, nazım ve nesir karışımı bir yapı arz etmektedir;  fakat nesir bölümler belki de daha eski dönemlerde anlatıldığı biçim olan şiir olma özelliğini henüz bütünüyle yitirmemiştir.
  

Dede Korkut Hikâyelerinin özellikleri
 

   Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuzların sosyal yaşamını sergileyen tabloyu andırmaktadır. Genel olarak Hanlar hanı Bayındır Han, sadece Begil oğlu Emren Boyunda padişah olarak sınıflandırılmıştır. Kam Gan oğlu olarak bilinmektedir. Bayındır Han’ın hikâyelerdeki rolü Oğuz ülkesinin hanedanlığıdır. Ön plana fazla çıkmamakla dikkat çekmektedir. Beylere savaş izni veren gerektiğinde divan toplayan ve ziyafet çeken kişidir.
   Hikâyelerde Bayındır Han’dan sonra yer ve itibar olarak Kazan Bey görülmektedir. Ulaş oğlu olan Salur Kazan, Bayındır Han’ın hem damadı hem de Beylerbeyi konumundadır. İç ve Dış Oğuz’un beyleri ona bağlıdır. Hikâyelerden üç tanesi Kazan Bey üzerine tertiplenmiştir. Sonuç olarak Kazan Bey, Dede Korkut hikâyelerinin başkahramanıdır. Bu nedenle hikâyeler, aynı dönemde ve aynı coğrafyada yaşayan birbirlerine bağlı olan Oğuz beyleri etrafında toplanmaktadır.
   Dede Korkut Hikâyelerini halk ağzından derleyip yazıya geçiren ve adı bilinmeyen bu gizemli sanatçı, her hikâyeyi ayrı ayrı süsleyerek dil denen mucizevi malzemeyi en etkili ve güçlü haliyle kullanmasını bilmiştir. Bu nedenle hikâyelerin bütününe bakınca, anlatış ve olay tekrarlarıyla kahramanların benzerlikleri açıkça gözlenir. Hikâyeler çok güzel düzenlendiğinden bu şekliyle de her biri ayrı bir özelliğe sahip olduğundan tekrarlar ve benzerlikler sıkıcı olmaktan öte, insana haz vermektedir. Okuyanlar hikâyelerde kendinden bir şey bulduğu zannına kapıldığından hikâyelere karşı sıcak bir ilgi duymaktadır.
   Hikâyelerin düzenleyicisi Dede Korkut’tur. O, tüm Oğuzların bilirkişisidir. Bütün sorunların çözümleyicisi durumundadır. Aynı zamanda bir ozandır. Eski Ozan-Baksı geleneğinin temsilcisi olup çocuğa ad koymada ve çeşitli zamanlarda ortaya çıkar. Hikâyelerin sonunda düzenlenen şölenlerde şadlık çalar, destan söyler. Oğuznameleri düzenler, sahiplerine teslim eder. Hikâyeleri ozan duası ile bitirir.
   İnanç bakımından Oğuzlar Müslüman dır. Yaşadıkları çağ Hz. Muhammed’in yaşadığı çağdır. Beylerden Büğdüz Emen Hz. Muhammed’i görüp sahabesi olmuştur. Savaş başlamadan Beyler daima arı sudan abdest alır, iki rekât namaz kılar, adı görklü Muhammed’e salavat getirirler.
   Aile yapısı bu hikâyelerin düzenlendiği dönemde de çok sağlam ve kuvvetlidir. Tek eşlik hâkim unsur olmasına rağmen zor durumlarda az da olsa fazla eş sahibi olunduğuna rastlanır. Kadınlar toplumda saygın bir yere sahiptirler. Evin iç işlerinin tamamında kadının yönetimi vardır. Kadınlar zaman zaman kocalarına akıl hocalığı da yaparlar. Kadının, kocası tarafından divleğim, sevgilim, yavuklum ve helalim gibi güzel sözlerle çağrıldığı görülür. Ana sevgisi son derece kuvvetlidir. Analar çocuklarına son derece düşkündür.
   Dede Korkut Hikâyeleri yapı ve şekil olarak destan ile halk hikâyesi arasında bir yere sahiptir. Çoğu yerde nesir olarak karşımıza çıkmaktadır. Aradaki soylama ve şiir özelliği gösteren kısımlar, o günkü Türkçe’nin çok akıcı ve güzel olduğunu gösterir.

Dede Korkut Kitabı
+ -

Yorumlar kapalı.

Yrd.Doç.Dr.Erdoğan Saraçoğlu
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Dede Korkut Kitabı

Dede Korkut Kitabı



Oğuz Türklerinin bilinen en eski epik destansı hikâye kitabıdır. Türk dünyasının ve bilim dünyasının üzerinde belki de en fazla durulan adı olan Dede Korkut, Türk ulusunun en ünlü simalarından biridir. Oğuzların Bayat Boyu’ndan olduğu kitabında kayıtlıdır. Dil ve edebiyat alanındaki araştırmacıların üzerinde çalıştığı Dede Korkut Kitabı, destansı Türk hikâyelerini ihtiva eder. Şu anda elimizde biri Dresden’de diğeri de Vatikan’da olmak üzere iki yazma nüshası var. Kitabın bu isimle anılmasının nedeni, hikâyelerin tertipleyicisi olarak Dede Korkut adındaki ozanlar pirinin görünmesidir.
Ancak elimizdeki iki nüsha da orijinal eser değildir. 15. yüzyılın sonlarında anonim edebiyatla uğraşan bir araştırmacı yazar tarafından, halk ağından derlenerek yazıya geçirilmiştir. Kitabı derleyen Oğuz Türkü’nün adı bilinmemektedir. Kitabın dili Oğuz Türkçesidir. Kitap, özellikle Türkiye’nin kuzey batısında ve Azerbaycan’da tarih boyunca dilden dile, anlatıcıdan anlatıcıya aktarılan anonim bir eser olup sözlü gelenek ürünüdür.
Biz, dil ve edebiyat araştırmalarımızı yaparken Vatikan nüshasından daha hacimli olan Dresden nüshası üzerinde çalışıyoruz. Bilindiği gibi Dresden, Almanya’nın Saksonya eyaletinin merkezi olan bir şehirdir. Dresden çok sayıda sanat eseri koleksiyonları barındırmasıyla ünlüdür. Dresden kütüphanesinde nadir eserler arasında bulunan Dede Korkut Kitabı kütüphane tarafından dijitalleştirilmiş ve ‘Unesco Somut Olmayan Kültür Mirası Listesi’nde yer almıştır.
Yukarıda da belirttiğimiz gibi şimdilik asıl nüsha olarak kabul ettiğimiz Dresden nüshasının bugün elimizde fotoğrafları, mikro filmleri mevcuttur. Bu kitabı gün ışığına çıkartan H. O. Flerischer, kitapla ilgili şu bilgileri verir:
“152 yapraklık Türkçe mecmua, Osmanlıca nesih yazılı, Eski Oğuz şivesi veya Doğu Türkçesiyle yazılmış Kitab-ı Dede Korkut’tur. İç Oğuz ve Dış Oğuz kabilelerinin Hz. Muhammed dönemindeki maceralarının hikâyeleridir. Kitabın adı, bütün hikâyelerde Korkut adında birinin büyük rolü olmasından ileri gelmektedir. Korkut dindar, akıllı ve Oğuz kabileleri mensupları arasında büyük itibar sahibi olduğu rivayet edilir.”
Bu bilgilere Prof. Dr. Muharrem Ergin de şunları eklemektedir:
“Elimizdeki fotoğraflara göre, nüshanın bu nitelendirilmesini şu şekilde biraz daha genişletebiliriz. Nüshanın kapağında ortada, yukarıya doğru isim yerinde ‘Kitab-ı Dedem Korkut Ala Lisan-ı Taife-i Oğuzan’ (Oğuz boylarının diliyle yazılan Dedem Korkut Kitabı) yazılıdır. Kapağın arkasında büyük ve küçük olarak iki defa yazılmış Farsça bir beyit bulunmaktadır. Biz bu sayfayı birinci sayfa saydık. Bunun arkasında, yani ikinci sayfada asıl metin başlamaktadır. Her sayfada düzgün bir nesih yazısıyla 13 dize bulunmaktadır. Sayfanın çevresi tek çizgi ile çerçevelenmiştir. Kitapta 12 hikâye vardır.”

 

Dede Korkut Kitabı’nın içeriği

Dede Korkut Kitabı’nın Dresdennüshasının baş tarafında (2. ve 9. sayfalar arasında) bir giriş kısmı vardır. Kitapta Oğuz Lehçesiyle yazılmış 12 destansı hikâye bulunmaktadır. Vatikan nüshasında ise sadece altı hikâye vardır ve bu hikâyelerden bir tanesi de eksiktir.
Giriş bölümünde Dede Korkut’un tanıtılması vardır. Kitap Besmele ile başlamaktadır. Besmeleden hemen sonra Dede Korkut için, Peygamber zamanına yakın Bayat Boyu’ndan Korkut Ata derler bir er koptı diye başlayan Dede Korkut’un tanıtım kısmı vardır. Burada Korkut Ata’nın tüm Oğuzların bilicisi olduğu, gelecekten türlü haberler verdiği ve Oğuzların sorunlarının çözücüsü olduğu bildirilmektedir.
Dede Korkut bu bölümde hanlığın Kayı Boyu’na değeceğini söylemekte ve Osmanoğulları’na işaret etmektedir. Bu bölümün bundan sonraki kısmında ise Dede Korkut’un sözleri bulunmaktadır. Bu sözleri de ikiye ayırmak mümkündür. Bunlardan bir kısmı ‘Dede Korkut Özdeyişleri’ diyebileceğimiz veciz sözlerdir. Sonra kadınlar dört gruba ayrılarak takdim edilmektedir. Bu arada Dede Korkut’un övdüğü din ulularının tanıtılması da bulunmaktadır. Bu ulu kimseler övülürken “görklü” sözcüğünün tekrarı dikkat çekmektedir. Bu özdeyişlerde “mez-yiğ- bilür” eklerinin tekrar edildikleri görülmektedir. Kitabın 9. sayfasının son satırından, son sayfaya kadar 12 hikâye yer almaktadır.
Oğuznâmecilik geleneğinin en önemli yapıtlarından olan kitap, ihtiva ettiği atasözü, deyim, ağıt, alkış-kargış örneklerinin yanı sıra, eski Türk gelenekleri, inanışları ve pratikleri ile eski Türk şiiri ve nesrinin en güzel örneklerini sunması bakımından, halk edebiyatı araştırmaları için eşsiz bir kaynaktır. Ozanlık ya da destancılık geleneğinin en güzel örneklerinden birisini oluşturan Dede Korkut Kitabı, destandan halk hikâyesine geçiş döneminin en önemli eseri olma özelliğini de taşımaktadır. Kitapta yer alan boylar, Oğuz toplumunun kültürel ve inançsal değişimini de çarpıcı bir şekilde yansıtmaktadır. Eser, nazım ve nesir karışımı bir yapı arz etmektedir;  fakat nesir bölümler belki de daha eski dönemlerde anlatıldığı biçim olan şiir olma özelliğini henüz bütünüyle yitirmemiştir.

 

Dede Korkut Hikâyelerinin özellikleri
 

Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuzların sosyal yaşamını sergileyen tabloyu andırmaktadır. Genel olarak Hanlar Hanı Bayındır Han, sadece Begil oğlu Emren Boyu’nda padişah olarak sınıflandırılmıştır. Kam Gan oğlu olarak bilinmektedir. Bayındır Han’ın hikâyelerdeki rolü Oğuz ülkesinin hanedanlığıdır. Ön plana fazla çıkmamakla dikkat çekmektedir. Beylere savaş izni veren gerektiğinde divan toplayan ve ziyafet çeken kişidir.
Hikâyelerde Bayındır Han’dan sonra yer ve itibar olarak Kazan Bey görülmektedir. Ulaş oğlu olan Salur Kazan, Bayındır Han’ın hem damadı hem de Beylerbeyi konumundadır. İç ve Dış Oğuz’un beyleri ona bağlıdır. Hikâyelerden üç tanesi Kazan Bey üzerine tertiplenmiştir. Sonuç olarak Kazan Bey, Dede Korkut hikâyelerinin başkahramanıdır. Bu nedenle hikâyeler, aynı dönemde ve aynı coğrafyada yaşayan birbirlerine bağlı olan Oğuz Beyleri etrafında toplanmaktadır.
Dede Korkut Hikâyelerini halk ağzından derleyip yazıya geçiren ve adı bilinmeyen bu gizemli sanatçı, her hikâyeyi ayrı ayrı süsleyerek dil denen mucizevi malzemeyi en etkili ve güçlü haliyle kullanmasını bilmiştir. Bu nedenle hikâyelerin bütününe bakınca, anlatış ve olay tekrarlarıyla kahramanların benzerlikleri açıkça gözlenir. Hikâyeler çok güzel düzenlendiğinden bu şekliyle de her biri ayrı bir özelliğe sahip olduğundan tekrarlar ve benzerlikler sıkıcı olmaktan öte, insana haz vermektedir. Okuyanlar hikâyelerde kendinden bir şey bulduğu zannına kapıldığından hikâyelere karşı sıcak bir ilgi duymaktadır.
Hikâyelerin düzenleyicisi Dede Korkut’tur. O, tüm Oğuzların bilirkişisidir. Bütün sorunların çözümleyicisi durumundadır. Aynı zamanda bir ozandır. Eski Ozan-Baksı geleneğinin temsilcisi olup çocuğa ad koymada ve çeşitli zamanlarda ortaya çıkar. Hikâyelerin sonunda düzenlenen şölenlerde şadlık çalar, destan söyler. Oğuznameleri düzenler, sahiplerine teslim eder. Hikâyeleri ozan duası ile bitirir.
İnanç bakımından Oğuzlar Müslümandır. Yaşadıkları çağ Hz. Muhammed’in yaşadığı çağdır. Beylerden Büğdüz Emen Hz. Muhammed’i görüp sahabesi olmuştur. Savaş başlamadan Beyler daima arı sudan abdest alır, iki rekât namaz kılar, adı görklü Muhammed’e salavat getirirler.
Aile yapısı bu hikâyelerin düzenlendiği dönemde de çok sağlam ve kuvvetlidir. Tek eşlik hâkim unsur olmasına rağmen zor durumlarda az da olsa fazla eş sahibi olunduğuna rastlanır. Kadınlar toplumda saygın bir yere sahiptirler. Evin iç işlerinin tamamında kadının yönetimi vardır. Kadınlar zaman zaman kocalarına akıl hocalığı da yaparlar. Kadının, kocası tarafından divleğim, sevgilim, yavuklum ve helalim gibi güzel sözlerle çağrıldığı görülür. Ana sevgisi son derece kuvvetlidir. Analar çocuklarına son derece düşkündür.
Dede Korkut Hikâyeleri yapı ve şekil olarak destan ile halk hikâyesi arasında bir yere sahiptir. Çoğu yerde nesir olarak karşımıza çıkmaktadır. Aradaki soylama ve şiir özelliği gösteren kısımlar, o günkü Türkçe’nin çok akıcı ve güzel olduğunu gösterir.

Dede Korkut Kitabı
+ -

Yorumlar kapalı.