Yrd.Doç.Dr.Erdoğan Saraçoğlu
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Dilde yaratıcılık

Dilde yaratıcılık



Dilin yaratıcılık özelliği

   İnsan dilinin önemli bir niteliği de yaratıcılık özelliğidir. Çünkü bir insan, konuşur ve yazarken anadilinin sözvarlığına ve dilbilgisi kurallarına uyarak yeni sözcükler türetilebildiği gibi, o zamana kadar hiç kimsenin söylemediği bir sözü söyleyebilir ve değişik duyguları dile getirebilir. Ünlü şairlerin, yazarların veya devlet adamlarının ilk kez ortaya attığı bir söz ya da bir deyim yayılıp dile yerleşebilir. Örneğin İngiliz devlet adamı W. Churchill’in, Sovyetler Birliği dağılmadan önce doğu bloğu ülkeleri için ilk kez kullandığı demir perde (ironcurtain) deyimi politika alanında yerleşen ve benimsenen örneklerden sadece biridir. Ya da ünlü Amerikan yazarları T. Williams’ın İhtiras Tramvayı (A StreetcarNamedDesire) biçiminde Türkçeye aktarılan yapıtı ile J. Steinbeck’in Gazap Üzümleri  (TheGrapes of Wrath) adlı romanı, taşıdıkları adlar bakımından birbiriyle bağdaştırılamayan soyut ve somut kavramları bir araya getirerek kendine özgü yaratılar sergilemektedir.
   Şiir dilinde de dilin etkileme ve coşku verme işlevinden yararlanılarak, sözcük, tamlama ve cümle düzeyinde yeni yaratılar ortaya konmaktadır. Bugün biz, aşağı yukarı 700 yıl önce yaşayan şiir doruğumuz Yunus Emre’nin içtenliğini, duygularını derinden hissedebiliyorsak, bu, onun yaradılışındaki başkalığın yanında, şiir dilinin incelikleriyle etkili dilin gizlerini çok iyi kavramış olmasındandır. Yunus, çok yakın anlatımlar içeren şiirlerinin yanında, çok özgün imgeleri de söze dönüştürebilmekte, örneğin bir şiirinde, sevgisini, ateş içinde biten bir güle benzeterek kendisi yandıkça kokusunun arttığını ve solmadığını dile getirmektedir.
  

Yeni sözcükler türetmek

   Dilde yeni ya da yabancı kavramları karşılama çabaları sırasında, dünyada örnekleri bulunan dil planlaması girişimlerinde, ülkemizdeki Dil Devrimi’nde olduğu gibi, dilin yaratıcılık özelliğinden yararlanılmış, sık geçmeyen ekler de devreye sokularak karşılıklar bulunmuştur.
   Örneğin Türkçe de az sayıda sözcükte bulunan ve daha çok ad köklerine bağlanan –sel/-sal eki kumsal, uysal gibi sözcüklerle sınırlıyken, bilimsel, duygusal, kırsal gibi sözcükler bu ekle türetilmiştir. Ayrıca şişman, kocaman gibi sözcüklerde geçen –men/-man biçimbirimi de gözetmen yönetmen gibi pek çok sözcükle genelleşmiştir. Hatta Kıbrıs Ağzına özgü bir sözcük olan ve sadece Kıbrıs Ağzında kullanılan kesman (duvar dibi gibi rüzgâr kesen yerler için kullanılır) sözcüğünü, bizler Kıbrıs’ta, kuytu yer anlamında kullanır olduk. Eskiden çocukluk yıllarımızda büyüklerimiz bizlere, rüzgâr alan bir yerde durduğumuz zaman: “Kesman yere geç be, seni rüzgâr dutmasın” derlerdi. Hemen şunu da belirteyim ki kesman sözcüğü bugün Türk Dil Kurumu’nun Türkçe Sözlüğünde yer almıyor.
  

Örnekseme yoluyla yapılan türetmeler

   Her dilde rastlanan ve örnekseme (analogy) adı verilen eğilimin de bu türetmelerde payı vardır. Genel bir tanımlamaya yönelirsek, örnekseme, dilde var olan öğeler örnek alınarak onlara benzetilerek yeni öğelerin oluşturulmasıdır diyebiliriz. Dilde birtakım ses ve anlam değişmelerine de yol açabilen bu olguyu, yeni sözcüklerin doğuşuna olanak vermesi açısından ele alacak olursak, burada da dilin yaratım gücü kendini gösterir. Örneğin Türkçede kullanılan diskotek sözcüğü buna örnektir. Fransızcadaki disque (disk) ve Yunancadaki theke(sandık, çekmece) sözcüklerinin birleştirilmesiyle oluşan diskotek sözcüğü, önceleri plakların saklandığı “plak rafı”, “plak dolabı” anlamlarına gelirken daha sonraları bugünkü anlamını kazanmıştır.
  

  

Dilde yaratıcılık
+ -

Yorumlar kapalı.

Yrd.Doç.Dr.Erdoğan Saraçoğlu
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Dilde yaratıcılık

Dilde yaratıcılık



Dilin yaratıcılık özelliği

   İnsan dilinin önemli bir niteliği de yaratıcılık özelliğidir. Çünkü bir insan, konuşur ve yazarken anadilinin sözvarlığına ve dilbilgisi kurallarına uyarak yeni sözcükler türetilebildiği gibi, o zamana kadar hiç kimsenin söylemediği bir sözü söyleyebilir ve değişik duyguları dile getirebilir.

    Ünlü şairlerin, yazarların veya devlet adamlarının ilk kez ortaya attığı bir söz ya da bir deyim yayılıp dile yerleşebilir. Örneğin İngiliz devlet adamı W. Churchill’in, Sovyetler Birliği dağılmadan önce doğu bloku ülkeleri için ilk kez kullandığı demir perde (ironcurtain) deyimi politika alanında yerleşen ve benimsenen örneklerden sadece biridir. Ya da ünlü Amerikan yazarları T. Williams’ın İhtiras Tramvayı (A StreetcarNamedDesire) biçiminde Türkçeye aktarılan yapıtı ile J. Steinbeck’in Gazap Üzümleri  (TheGrapes of Wrath) adlı romanı, taşıdıkları adlar bakımından birbiriyle bağdaştırılamayan soyut ve somut kavramları bir araya getirerek kendine özgü yaratılar sergilemektedir.
   Şiir dilinde de dilin etkileme ve coşku verme işlevinden yararlanılarak, sözcük, tamlama ve cümle düzeyinde yeni yaratılar ortaya konmaktadır. Bugün biz, aşağı yukarı 700 yıl önce yaşayan şiir doruğumuz Yunus Emre’nin içtenliğini, duygularını derinden hissedebiliyorsak, bu, onun yaradılışındaki başkalığın yanında, şiir dilinin incelikleriyle etkili dilin gizlerini çok iyi kavramış olmasındandır. Yunus, çok yakın anlatımlar içeren şiirlerinin yanında, çok özgün imgeleri de söze dönüştürebilmekte, örneğin bir şiirinde, sevgisini, ateş içinde biten bir güle benzeterek kendisi yandıkça kokusunun arttığını ve solmadığını dile getirmektedir.
  

Yeni sözcükler türetmek

   Dilde yeni ya da yabancı kavramları karşılama çabaları sırasında, dünyada örnekleri bulunan dil planlaması girişimlerinde, ülkemizdeki Dil Devrimi’nde olduğu gibi, dilin yaratıcılık özelliğinden yararlanılmış, sık geçmeyen ekler de devreye sokularak karşılıklar bulunmuştur.
   Örneğin Türkçede az sayıda sözcükte bulunan ve daha çok ad köklerine bağlanan –sel/-sal eki kumsal, uysal gibi sözcüklerle sınırlıyken, bilimsel, duygusal, kırsal gibi sözcükler bu ekle türetilmiştir. Ayrıca şişman, kocaman gibi sözcüklerde geçen –men/-man biçimbirimi de gözetmen yönetmen gibi pek çok sözcükle genelleşmiştir.

   Hatta Kıbrıs Ağzına özgü bir sözcük olan ve sadece Kıbrıs Ağzında kullanılan kesman (duvar dibi gibi rüzgâr kesen yerler için kullanılır) sözcüğünü, bizler Kıbrıs’ta, kuytu yer anlamında kullanır olduk. Eskiden çocukluk yıllarımızda büyüklerimiz bizlere, rüzgâr alan bir yerde durduğumuz zaman: “Kesman yere geç be, seni rüzgâr dutmasın” derlerdi. Hemen şunu da belirteyim ki kesman sözcüğü bugün Türk Dil Kurumu’nun Türkçe Sözlüğünde yer almıyor.
  

Örnekseme yoluyla yapılan türetmeler

   Her dilde rastlanan ve örnekseme (analogy) adı verilen eğilimin de bu türetmelerde payı vardır. Genel bir tanımlamaya yönelirsek, örnekseme, dilde var olan öğeler örnek alınarak onlara benzetilerek yeni öğelerin oluşturulmasıdır diyebiliriz.

   Dilde birtakım ses ve anlam değişmelerine de yol açabilen bu olguyu, yeni sözcüklerin doğuşuna olanak vermesi açısından ele alacak olursak, burada da dilin yaratım gücü kendini gösterir. Örneğin Türkçede kullanılan diskotek sözcüğü buna örnektir.

   Fransızcadaki disque (disk) ve Yunancadaki theke(sandık, çekmece) sözcüklerinin birleştirilmesiyle oluşan diskotek sözcüğü, önceleri plakların saklandığı “plak rafı”, “plak dolabı” anlamlarına gelirken daha sonraları bugünkü anlamını kazanmıştır.
  

Halk etimolojisi yoluyla yerlileştirilen sözcükler

   Dilin yaratıcılık özelliği içinde ele alınabilecek bir dil olayı da halk etimolojisidir. Dilbilimde, “Köken bilim, köken bilgisi” anlamlarını taşıyan etimoloji terimi, Grekçe etimo(n)+logos’a dayanmaktadır. Bu terimle anlatmak istediğimiz, bir dil birliği için yabancı olan, anlamı bilinmeyen bir öğenin, sesçe ona yakın yerli öğelerden yararlanılarak yerlileştirilmesi ve anadilinden bir öğeyle değiştirilmesidir. Bu yabancı öğe bir özel ad (yer adı, kişi adı, bir coğrafi ad) olabileceği gibi, bir tür adı da olabilir. Dilde eskiden kullanılırken unutulmuş, ölmüş sözcüklere de aynı işlem uygulanabilir.
   Önce bir iki örnek üzerinde duralım: ‘Hortensia’ bitki adı Türkçeye XX. yüzyıl başlarında girmiş, ortansiya ve ortança biçimlerinde kullanıldıktan sonra, Türkçedeki “Ortanca”ya dönmüştür. Yine aynı doğrultuda, ‘Hint hurması’ anlamına gelen temr-i hindi tamlaması, (tamarindus bitkisi) halka yabancı gelmiş, buna sesçe yakın olan “Demirhindi”ye dönüştürülerek yerlileştirilmiştir. İngilizce (bulldozer) sözcüğünün Türkiye’de köylülerimizce, “Yoldüzer”e çevrilmesi de aynı türden bir olaydır. Bu olayda da yabancı anlamı bilinmeyen bir sözcük söylendiğinde, bilinen bir sözcüğü çağrıştırmakta, zaman zaman yabancı öğelerdeki söyleyiş zorluğunun giderilmesi çabası da buna eklenerek yerli öğe, bunun yerine getirilmektedir.

   Yerlileştirme, üç şekilde yapılır:
   Birinci Tür: Yabancı ya da kökeni hiç bilinmeyen bir öğeye, ses çağrışımı aracıyla ilişkili bulunmayan bir yerli sözcüğün yakıştırılması. Yukarıdaki belirttiğimiz gibi, ortanca, demirhindi örneklerinde ve İtalyancadaki ‘palla e mezza’ top adının, Osmanlı döneminde yeniçeriler tarafından “Balyemez” biçiminde Türkçeleştirilmesinde; Macarca kökenli bir Fransızca sözcük olan ‘soutache’ın Türkçede “Sutaşı” biçiminde kullanılmasında aynı eğilim görülür.
   İkinci Tür: Yabancı ya da kaynağı bilinmeyen öğeye, çoğu kez bilinçli olarak bir yerli sözcüğün yakıştırılması. Bu yakıştırma kimi kez bilgince karşılıklar bulma yoluyla gerçekleşmektedir. Ağrı dağı adının kökeni kesinlikle aydınlatılabilmiş değildir. Ancak halk arasında bu adın Hz. Nuh efsanesine dayatılmak istendiği, tufan sırasında Nuh’un gemisi dağlar arasında dolaşırken Nuh’un bu dağı görünce söylediği. “Ne ağır dağ” sözünden geldiğine inanılır.  
   Bilindiği gibi Kıbrıs Ağzında da ‘Trapeza’ adında bir köy adı ile, ‘dırabez’ (masa) anlamında kullandığımız Rumca kökenli sözcükler vardır. Ayrıca halk dilinde Yunanca kökenli olup Fransızca kanalıyla Türkçeye giren demokrat sözcüğünün, bazı Anadolu Ağızlarında demirkırat biçiminde söylendiği, hostese hoşkız, enstitüye enüstü, hatta romatizmaya domatiz diyenlerin bulunduğuna tanık olunur ki, aynı türden yakıştırmalara hemen hemen her dilde rastlanır.
   Üçüncü Tür: Yabancı ya da kaynağı bilinmeyen öğeyle, yerli öğe arasında anlam ilişkisi kurulması biçiminde belirlediğimiz türün ise, başka dillerde olduğu gibi Türkçede de örnekleri vardır. Böylece kimi zaman dildeki ses bilimsel eğilimlerin de yardımcı olduğu bu yerlileştirme örneklerinde, yabancı sözcüğün yansıttığı kavramla yerlisi arasında anlam ilişkisi kurulmuş olmaktadır. Bu ilgi kimi zaman sözcüklerin içerikleri arasında da yakınlık olmasından kaynaklanıyor.
   Farsça ‘dânişmend’ (bilgili, bilgin, zeki) sözcüğü aynı yoldan Türkçede çok eskiden beri kullanılan ve danışık, danışık etmek gibi türevleri bulunan “tanuş-mak” (istişare etmek) fiiliyle birleştirilmiş ve bugün kullandığımız “danışman” sözcüğüne döndürülmüştür. Aynı eğilimle, Yunanca kökenli ‘gangren” sözcüğü de halk arasında “kankıran” biçimiyle kullanılmıştır.
   Özetle bir dilin sözvarlığı, o dilin tarihine geniş ölçüde ışık tutmakta, yüzyıllar boyunca ortaya çıkan ses, biçim ve anlam değişikliklerini yansıtmakta, hangi dillerin etkisiyle, ne türden değişmelerin gerçekleştirildiğini göstermektedir.
  

Dilde yaratıcılık
+ -

Yorumlar kapalı.