Yrd.Doç.Dr.Erdoğan Saraçoğlu
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Dilin sözvarlığı

Dilin sözvarlığı



Sözcükbilim       
Sözcükbilim dilin sözvarlığını, yani sözcüklerini, türetmede görev alan biçimbirimlerini, bileşik sözcük, deyim, atasözü, kalıplaşmış sözcük gibi öğelerini incelemeye yönelen, bu öğelerin kökenlerini oluşumlarını araştırarak biçim ve anlam açısından gelişmelerini saptamaya çalışan bir dilbilim dalıdır.

 

Temel sözvarlığı
Yerli sözcüklerin bir bölümü, çekirdek sözcükler, kalıt (miras) sözcükler ya da temel sözvarlığı olarak adlandırılır. Her dilde kuşaktan aktarılarak yaşayan bu öğeler, insan yaşamında birinci derecede önemli olan, insana ve çevresine ilişkin önemli kavramları yansıtan sözcüklerdir.
Bu sözcüklere: el, ayak, baş, göz, kulak gibi organların adları olmak üzere, ana besin maddesi sayabileceğimiz su, buğday, et, balık gibi nesnelerle insanın yakın ilişki içinde bulunduğu at, inek, koyun gibi hayvanlar, tarım hayvanları, tarım araçları örnek olarak gösterilebilir. Ayrıca insanların en çok kullandıkları, somut eylem gösteren almak, vermek, yemek, içmek, gitmek, gelmek gibi sözcüklerle bir, iki, beş, on, yüz, bin gibi sayı adları da temel sözvarlıkları arasındadır.
Temel sözvarlığına ait olan bu sözlerin dilde en az değişen öğeler olduğu da bir gerçektir. Bin yılda bu varlığın ancak aşağı yukarı %30’unun değiştiği, %70’nin ise farklı şekillerde olsa bile yaşamını sürdürdüğü birçok dilci tarafından ileri sürülmektedir.
Temel sözvarlığı sorunu günümüz dilbiliminde özel bir yer ve önem kazanmıştır. Anadili ve yabancı dil öğretiminde, öğretilecek dilin en çok geçen, en gerekli sözcüklerinin saptanması, bu öğretimden alınacak sonucun başarılı olup olmamasında rol oynamakta, öğrenen kişiye en gerekli sözcüklerin belirlenmesi konusunda, özellikle sıklık sayımlarına dayanan çalışmalar yapılmaktadır. Örneğin değişik yaş kümeleri için yapılacak anadili ve yabancı dil öğretiminde, okuma kitapları ve sözlüklerde hangi öğelere öncelikle ve hangi sıraya göre yer verileceği, bu çalışmalarla saptanıyor.
Dildeki herhangi bir sözcüğün temel sözvarlığının bir üyesi olup olmadığı konusunda karar verebilmek için elde birtakım ölçütler vardır. Bu ölçütlerden biri, sözcüğün insanoğlunun yaşamında birinci derecede önemli kavramları yansıtmakta olmasıdır. İkinci bir ölçüt olarak kimi dilbilimciler bir sözcüğün yeni öğeleri, bileşik sözcükleri türetme değeri, yeni sözcükleri türetme gücü üzerinde de durmaktadırlar. Türkçedeki dış ve alt sözcüklerini bu açıdan ele alacak olursak, bunların dışsatım, dışişleri, dış ülke, dış merkez; altgeçit, altyapı, altçene gibi bağdaştırmalarla bu özelliği gösterdiğini görürüz.
Ölçütler arasında, bir sözcüğün çeşitli anlam aktarmalarıyla kullanım alanını genişletme gücü de söz konusu edilmekte, anlamlarının sayısı ne denli çoksa, sözcüğün konuşmadaki sıklığının da o ölçüde fazla olduğuna değinilmektedir. Ayrıca bir sözcüğün temel sözvarlığından sayılması için onun çeşitli deyimler arasında, bu deyimlere temel olarak kullanılması gösteriliyor. Türkçedeki göz, el, yüz, iç, ekmek gibi öğeler, kanımızca her iki ölçüt için de yeterli örnekler sayılabilir.

 

Sözcük ölümü
Her dilin sözvarlığını oluşturan sözcüklerden büyük bir bölümünün zamanla, dil içi ve dil dışı çeşitli etkenlerle yitirildiği, unutulduğu görülür. Ne var ki bu unutulan, ölen sözcükler lehçe ve ağızlarda, daha uzun  bir süre yaşamlarını sürdürür. Bu nedenle, yazı dili, ortak dille lehçe ve ağızlar arasında, söz dağarcığı açısından her zaman ayrımlar bulunur.
Dilde sözcük ayrımı adını verdiğimiz bu olayın bizce en başta gelen nedeni, sözcüğün gösterdiği nesnenin, toplumun ve bireyin yaşamında artık yeri kalmaması, tanınmaz olmasıdır. Her toplumda kimi araç ve gereçlerin, giysilerin, sanların, yönetime ilişkin kavramların, geleneklerin unutulması, bunlara bağlı olarak sözcüklerin yitirilmesine yol açmıştır.
19. yüzyılın tanınmış dilcilerinden A. Darmesteter, 1932’de yazdığı bir araştırmasında, gösterdikleri şeyler tarihsel nedenlerle ortadan kalkan sözcüklerin yitirildiklerini söylemekte, ortaçağa ait silah, araç gibi şeylerle çeşitli kurumlara ilişkin sözcüklerin ortaçağla birlikte kaybolduğunu belirtmekteydi. Başka yazarların da değindikleri bu durumun örneklerine Türklerin yaşamından, Osmanlı çağının değişik kavram ve kurumlarından pek çok örnek gösterilebilir.
Bilindiği gibi insanoğlu, uygarlığın ilk dönemlerinden bu yana, sürekli olarak yeni buluşlarla yeni araç ve gereçler ortaya koymuş, yeni kavramların doğmasına yol açmış, uygarlığın ilerlemesiyle de bu kavramlarda değişmeler belirmiştir. Binek hayvanlarının yanı sıra ulaşım için arabayı kullanmaya başlayan insanoğlu, zamanla otomobil, tren, uçak ya da gemilerden yararlanmaya başlamıştır. Böylece bunların tipleri ve türleri yeni yeni adlar ve yeni kavramlar oluşturmuştur. Yiyecek içecekten giyim kuşama, sanat kavramlarından, bilim kavramlarına, felsefeden eğitime, politikaya kadar her alanda ve ülkede durum böyle olmuştur.
Osmanlı sarayı, ordu ve yönetim düzeniyle ilgili enderun, çorbacı, sekbanbaşı, iç oğlanı, kazasker, bostancı, subaşı, kolağası, mirliva, mutasarrıf gibi kavramlar, eski giyim kuşamları yansıtan setre pantol, yaşmak, ferace, redingot gibi sözcükler hep böyle eskiyen ve bugün unutulan kavramlardır.
Bir dilin temel sözvarlığını oluşturan öğeler sözcük ölümüne en az uğrayanlar olmakla birlikte, Türkçe gibi, yabancı dillerin güçlü etkisinde kalmış dillerde, çekirdek sözcüklerde de unutulma ve sözcük ölümlerine rastlanmaktadır. Hatta kimi yazar ve aydınlarca yabancı karşılıkların yeğlenmesi sonucunda, Osmanlıcada bu oran birçok dilden daha fazladır. Örneğin “ateş” anlamındaki Türkçe “od/ot” varken Farsçadan alınan ateş sözcüğü bunun yerini almıştır. Yine “günah” anlamında en eski belgelerimizde geçen “yazuk” unutularak yerini Farsça kökenli günaha bırakmış, Türkçe olan “sü/çerig/çeri” yerine, bu Türkçe sözcüklerin yerini, Arapçadan aldığımız “asker” sözcüğü almıştır.
Sözcük ölümü konusunda Türkçemizde daha birçok örnek var. Son olarak bu sözcüklerden birkaç örnek daha verelim. Bugün Türkçe “uçmak” sözcüğü, yerini Arapça cennete, “tamu” sözcüğü, yerini Arapça cehenneme, “sücü” sözcüğü, yerini Arapça şarap sözcüğüne,“us” sözcüğü (uslu) ise, yerini Arapça akıl sözcüğüne bırakmıştır.

Dilin sözvarlığı
+ -

Yorumlar kapalı.