Güncel konuşmalarımızda ya da sanat ve bilim çalışmalarında kullandığımız kültür sözcüğü Latince kökenli olup Türkçeye Fransızcadan (culture) geçmiştir. Cultura sözcüğü Latincede, toprağa bir şeyler ekip ürün almak, üretmek anlamındaydı. Voltaire, Fransız devrimi öncesi kültür sözcüğünü, insan zekâsının oluşumunu ve gelişmesini belirleyen bir terim olarak kullanınca, sözcük değişik bir anlam kazandı. Bu sözcük zamanla tüm Avrupa dillerine geçerek kullanılır oldu. İngiliz antropologu Taylor, 1871’de ona bilimsel bir içerik kazandırınca da önemi gittikçe artan bir kavrama ve aynı zamanda bir uğraş alanına dönüştü.
Kültür alanındaki çalışmaların Doğu İslâm ülkelerinde de yansıdığı 20. Yüzyılın başlarında İranlılar, Farsçadaki “bilim, edep, yetenek” anlamlarındaki “ferheng” sözcüğünü kullanmayı yeğlemişlerdi. O sıralarda ünlü düşünürümüz Ziya Gökalp, kültür sözcüğü yerine demokratik ve ulusal bulduğu Arapça Hars sözcüğünü kullanmayı tercih etmişti. Ancak Türkçenin olabildiğince özleştirilmesi çalışmalarının doğal bir sonucu olarak Türk Dil Kurumu, kültür karşılığında ekin sözcüğünü önermiştir. Fakat dil kurallarına uygun olmasına karşın bu sözcük, kullanımda tarım ve ürünle karıştırıldığı için fazla tutulmamıştır. Arapçadan dilimize giren hars sözcüğü de zamanla unutulurken bugün Türkçemizde kültür terimi varlığını sürdürmektedir.
1-Tarımda: Ekin, ürün (kültür mantarı)
2-Tıpta: Uygun koşullarda bir mikrop türünü üretmek (boğaz kültürü yapmak)
3-Tarih öncesi dönemler için: Ortak nitelikleri bulunan eşyalar topluluğu ile belirlenen evreler, çağlar. (bakır kültürü)
4-Eleştirme, değerlendirme yetilerinin geliştirilmiş olması durumu: (kültürlü kişi)
5-Belli bir konuda edinilmiş geniş ve sistemli bilgi: (tarih kültürü)
6-Bir ulusa ya da uluslar topluluğuna özgü düşünce, davranış ve sanat yapıtlarının tümü: (Türk kültürü, İslâm kültürü)
7-Tarihsel gelişme süreci içinde yaratılan maddi ve manevi değerlerle bunları yaratma ve sonraki kuşaklara aktarmada kullanılan araçların tümü: (uygarlık)
Bu değişik anlamlardan çıkarabileceğimiz sonuç, güncel konuşmalarda kültür sözcüğüyle çoğu kez bu kavramı oluşturan öğelerden herhangi birinin anlatılmak istendiğini, kimi kez de bu sözcüğün kökenindeki anlamın dışında hatalı olarak uygarlık yerine kullanıldığı görülmektedir.
Kültür konusunu ele alan bazı araştırmacıların da vurguladıkları şekilde kültür, tıpkı demokrasi gibi her seferinde örneklerle açıklanması gereken bir kavram niteliği taşımaktadır. Onu ilk kez bilimsel bir temele dayandırmak isteyen Taylor, bunu (hatalı bir şekilde) uygarlıkla eş anlamlı olarak kullanmıştı. İlkel kültürlerden başlayarak mitoloji, felsefe, din, dil, sanat ve geleneklerin gelişmelerini incelerken çok yankı uyandıran şu tanımı yapmıştı: “Kültür ya da uygarlık, insanın bir toplumun üyesi olarak edindiği bilgi, inanç, sanat, gelenek ve göreneklerle her türlü beceri ve alışkanlıklarını içeren karmaşık bir bütündür.” Kültürü antropolojik açıdan değerlendiren Taylor’dan sonra, öteki alanlarda çalışan sosyal bilimciler de bu konuya eğilince, kültürün birbirinden farklı çok sayıda tanımı ortaya çıkmıştır.
Bu tanımlardan çok çarpıcı olan birkaçını şöyle sıralayabiliriz: “Kültür bir toplumun tüm hayat biçimidir.” “Kültür, belli bir düşünceler sistemidir.” “Kültür büyütülerek bilimsel ekrana yansıtılmış bireysel psikolojidir.” “Kültür insan ihtiyaçlarının karşılanması için doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak çalışan araç ve gereçler ile gelenek görenekler ve bedensel veya düşünceyle ilişkili alışkanlıkların tümüdür.”
Biz Türk kültürünü tarih boyunca incelemek, yani bir kültür tarihi irdelemesi yapmak için kültürü tarihsel açıdan ele alacağız. Ancak kültürü salt bir tarihsel kalıt olarak görmediğimiz için, onun Türk tarihinin akışı içerisindeki oluşumu ve özellikle de gelişmesi, değişmesi üzerinde duracağız. Çünkü İngiliz P. Bagby’nin deyimiyle: “Tarihin kalıplı ve tekrarlanan eseri” olan kültür, tam anlamıyla dondurulmuş, asla değişmeyen bir kalıp da değildir. Bu nedenle kültürün çeşitli tanımları içerisinde, tarihsel devinimi en iyi yansıttığını kabul ettiğimiz şu tanımı tercih edeceğiz: “Kültür, bir toplumda geçerli olan ve gelenek halinde devem eden her türlü dil, duygu, düşünce, inanç, sanat ve yaşayış öğelerinin tümüdür.”
Kültür ve uygarlık arasındaki farklar
Kültür, daha çok her topluluğun kendine özgü yaşayış ve davranış tarzıdır. Kültürün bu anlamı Ziya Gökalp tarafından yapılan tanımda daha da açık bir şekilde belirtilmektedir: “Kültür, bir milletin dinî, ahlâkî, hukukî, estetik, dilsel, iktisadî ve bilimsel hayatlarının ahenkli bütünüdür.” Demek ki, belirli bir topluluğa ait sosyal davranış ve teknik kuruluşlar kültürü meydana getirir.
Uygarlık ise başka bir anlam taşır. Şöyle ki: “Uygarlık (medeniyet) uluslararası ortak değerler düzeyine yükselen anlayış, davranış ve yaşama vasıtaları bütünüdür.” Bu ortak değerlerin kaynağı ise söz konusu olan ulusların kültürleridir. Örneğin, Batı Uygarlığı dendiği zaman din bakımından Hristiyan topluluklarının sosyal değerleri ile pozitif bilime dayalı teknik anlaşılır. Oysa batı uygarlığına bağlı uluslardan her biri ayrı bir kültür topluluğudur. Pozitif bilim sahasında benzer anlayış içinde olmalarına rağmen, bu uluslar farklı diller konuşurlar, adetleri, gelenekleri, ahlak anlayışları, edebiyatları, güzel sanatları, halk bilimleri ve hatta giyinişleri dahi bir değildir.
İşte bu ayrı ayrı inanış, eğilim, düşünce ve davranış tarzları her ulusun kültür unsurlarını oluşturur. O halde her topluluk ya da ulus bir kültür sahibidir. Diğer bir deyişle, her kültür ayrı bir topluluğu temsil etmektedir. Türk ulusu da dili, töresi, dini, hukuku, düşüncesi ve olaylar karşısındaki özel davranışları ile asırlardan beri yaşamakta olduğuna göre bir milli Türk Kültürü var demektir. Bu bilgiler ışığında konu ile ilgili şu sonuçları çıkarmak mümkündür. Kültür, karakter bakımından “özel”, uygarlık ise “geneldir.” Her uygarlık farklı kültürlerden doğar. Bir kültürün varlığı, bir ulusun yaşadığını veya bir topluluğun varlığı, bir kültürün mevcudiyetini gösterir.
Kültürün doğuşunda coğrafi durum ve insan unsuru başlıca rol oynadığından ve topluluklar ancak yaşadıkları bölge şartlarının etkisi altında kendi kültürlerini kurabileceklerinden, çeşitli kültürler arasında ilerilik, yükseklik ve benzeri gibi ayrımlar yapmak doğru değildir. Kültürlerin bazılarını üstün, bazılarını ilkel saymak, hiçbir zaman ilmî anlayışa uygun düşmez. Bu gibi yargılara, ancak tek bir kültürün tarih içindeki seyrinde gözlemlenen gelişmeler açısından, yani aynı kültürün çeşitli dönemlerini birbirleri ile karşılaştırırken gidilebilir. Zira kültürler de temsil ettikleri toplulukla birlikte, zaman ve çevre koşullarına uyarak, bizzat sosyal değerler ortaya koyma veya dış etkiler yoluyla gelişirler. Ancak bu süreçte, her kültür öz niteliğini kaybetmez. “Ana kültür kalıbı” belirli bir karakter halinde devam edip gider.
Uygarlığın doğuş nedenleri
Herhangi bir uygarlığı meydana getiren kültür değerlerinin doğuşunda başlıca üç etken yer almaktadır
Coğrafi Çevre: Bir topluluğun hayatında ve kültürünün oluşmasında yaşadıkları bölgelerin coğrafi şart ve olanaklarının önemi büyüktür. Coğrafi çevrenin ( iklim, bitki örtüsü, göller, madenler vb.) yerleşme ve göç hareketleri, çiftçi ve çoban hayatı, sanayi şekilleri gibi sosyal ve dolayısıyla hukuki, dini ve benzeri kültürel davranışlara ne kadar etki ettiği bilinen bir gerçektir. Ancak coğrafi etkenin uygarlık kuruluşunda yeterli olmadığı bellidir. Bu durum, insan unsuru üzerine de eğilmemizi gerektirir.
İnsan Unsuru: İnsanın biri bedensel, diğeri ruhsal olmak üzere iki yapısı vardır. Kültürü ortaya koyma bakımından bu yapılar üzerinde ayrı ayrı durulmuş ve fiziki antropolojisi tarafından “ırk” konusu işlenmiştir. Geçen dönemlerde el üstünde tutulan ırkçılığın, bugün artık bilimsel bir değeri olmadığı, kültürleşme ya da uygarlaşma eğiliminin daha çok ulusal kültür unsurlarının ( dil, din, gelenek vb. ) bir nesilden ötekine aktarılması işleminden ibaret aile terbiyesi ve genel eğitim ile ilgili bulunduğu anlaşılmıştır. Böylece üstün ırk, yeteneksiz ırk gibi bir sınıflamanın yanlışlığı ortaya konmuştur. Bugün ulus dediğimiz topluluklar, atalarından aldıkları ulusal kültür mirasına eklenen biyolojik kalıtımlar sayesinde ayrı kişilikler kazanmaktadırlar.
Kültür bakımından insan unsurunun diğer bir yönü de kişisel davranış, yani bireysel psikolojidir. Sosyal hayatın oluşuna, çevrede biyolojik etkilerin rol oynadığı; fakat asıl etkenin insanın duygularıyla iç tepkileri olduğunu ve kültürün gelişmesinde zekânın faal bir durumu bulunduğunu belirtmeliyiz.
Toplum: Kültür unsuru bir topluluk içinde ortaklaşa değer niteliğini kazanan ürünler ve davranışlar olduğuna göre, bireylerin ortaya koyduğu kültür belirtilerinin toplum tarafından kabul edilmesi gerekir. Bu nedenle kültürlerin doğup gelişmesinde toplumun etkisi kesindir. Burada, topluluktaki karşılıklı sosyal ilişkiler önemli rol oynar. Çünkü kültürel gelişmeyi düşünce ve görüş alışverişi sağlamakta, değerlerin toplumca benimsenmesi, ayrıca kültür birikimlerinin gelecek nesillere aktarılması bu şekilde mümkün olmaktadır. Böyle gelişen bir kültür bütününde bireyler, düşünce ve tutumlarını toplumun benimsediği çizgiye göre ayarlamak zorundadırlar. İşte bu, toplumun kontrol gücüdür. Ancak bazı Batılı bilginler, tarihsel ve sosyal gelişmeleri gözden kaçırarak yanlış sınıflandırmalar yapmışlar ve kendi kültürlerini üstün, diğer kültürleri de geri ve gelişmemiş ilkel kültürler olarak göstermişlerdir.
Kültürde göçebelik konusu
Türklerin aslen göçebe bir kavim olduğu inancı, ilim dünyasında yaygındır. Türk ilim insanları arasında da bu düşünceye katılmayan hemen hemen yok gibidir. Ancak göçebeliğin ekonomik etkinlikler dışında, sosyal içeriği henüz iyi bilinmeyen bir toplum tipi olduğu, gözden kaçırılmaktadır. Türk ulusu hakkında yargıya varılırken de ekonomik görüntüler etkisinde kalınarak, ilim dışı ön yargılarla hareket edilmektedir. O kadar ki, gerçek Türk kültürüne karşı “yerleşik” özelliği kazanmış olan Selçuklu ve Osmanlı Türklüğü bile bu yargıdan kurtulamamıştır.
Türk dili ve kültürü araştırıcılarından ünlü Rus bilgini Radloff yüzyıllarca Moğol, sonra Rus yönetiminde kalmış ve sonuçta kültür kaybına uğramış Türk toplulukları arasında geniş araştırmalar yapmıştır. İşte geçen yüzyılın 2. yarısında yaptığı bu incelemelere dayanarak ileri sürdüğü eski Türk devletleri ve sosyal yaşamları hakkındaki gerçeğe aykırı fikirlerin, bu genel olumsuz yargıda fazlasıyla etkili olduğunu belirtmek gerekir.
Ancak Türk ulusu tarihsiz değil, aksine parlak, uzun geçmişi olan ve tarihi zenginliğe sahip bir ulustur. Türk ulusu teşkilatsız değil, kültürün ayrılmaz bir parçası olan teşkilatçılığı sayesinde birçok devlet kurarak yürürlükte tuttuğu hukuki yasalarla seçkinleşen bir ulustur. Dolayısıyla da Türklerin, tamamen zıt anlam ve nitelikte göçebe bir toplum sayılması mümkün değildir. Toplumda göçebelik-uygarlık sınıflandırmasını yapan ve aşiret hayatı yaşadıktan sonra şehirlere yerleşerek devlet kurduklarını söyleyen Z. Gökalp, Türk kültürü açısından “medîne” (şehir) deyimini, teşkilatlı halde şehirde yerleşmekten çok, dağınık kabilelerin düzenli bir devlet kuruluşu içinde olarak yorumlamaktadır. Z. Gökalp’e göre örneğin Göktürk ili, böyle bir devlet kuruluşuyken aynı dönemde Tatarlar aşiret hayatını sürdüren topluluklar durumundadır. Burada da eski Türk sosyal yapısının, biraz da zorlanarak yabancı topluluklardakinin paraleline yerleştirilmeye çalışıldığı ortadadır.
Türkler, dört bin yıllık mazileri boyunca Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarına yayılmış büyük bir millettir. Orta Asya’daki anayurttan etrafa yaptıkları sürekli göç hareketleri, Türklerin nüfuzca da kalabalık olduğunu gösterir. Türkler bu nüfuz çokluğu ve hareketli durumları nedeniyle dünya tarihinde önemli rol oynamışlardır.







Yorumlar kapalı.