Sözcükbilim
Sözcükbilim dilin sözvarlığını, türetmede görev alan biçimbirimlerini, bileşik sözcük, deyim, atasözü ve kalıplaşmış söz gibi öğelerini incelemeye yönelen, bu öğelerin kökenlerini araştırarak biçim ve anlam açısından gelişmelerini saptamaya çalışan dilbilim dalıdır. Eğer çok kısa bir tanımını yapmak istersek, “sözcükbilim, dilin sözvarlığını inceleyen bilimdir” diyebiliriz.
Bu incelemeler değişik dillerin gereçlerine dayanılarak gerçekleştirilirse ve bu çalışmalardan bütün diller için geçerli birtakım sonuçlar çıkarılırsa, bu bilim dalı genel bir nitelik kazanarak ‘Genel Sözcükbilim’ adını alır. Eğer belli bir dilin sözvarlığı içinde ya da ilişkili olduğu dillerdeki karşılıklarıyla birlikte ele alınırsa bu ‘filolojik’ bir çalışma olur. Böylece belli bir dil ailesi, örneğin Ural-Altay dilleri temel alınacak olursa ‘karşılaştırmalı sözcükbilim’ incelemesine girişilmiş olunur.
Ancak bize göre anlambilim öteden beri sözcüklerden hareket ederek anlama yönelen, adbilim ise kavramlardan yola çıkarak bu kavramların değişik dillerdeki adlandırılış biçimini inceleyen birer alan olduklarından, temelde her ikisi de sözvarlığını işleyen dilbilim dallarıdır. Bu bakımdan sözcükbilimle yakınlıkları göz önünde tutularak kimi dilbilimcilerin yaptığı gibi geniş bir çerçeve içinde, bir arada düşünülmeleri gerekir.
Sözcükler
Sözvarlığı denince akla ilk gelen elbette sözcük olacaktır. Ancak hemen belirtelim ki dilbilimciler sözcük yerine daha çok ‘gösterge’ terimini kullanırlar. Dilin öteki öğeleriyle çeşitli ve sıkı ilişkiler içinde bulunan sözcük, özellikle somut kavramları yansıttığında zihinde tek başına belli bir tasarım uyandırabilecek niteliktedir. Örneğin Türkçedeki at, elma ve güneş gibi sözcükler bir Türk’e söylendiğinde, onun zihninde tek tek belirli tasarımlar uyanır. Soyut kavramlardan saydığımız korku, arkadaşlık, acıma, pişmanlık gibi sözcükler de her dilde belli bir duygu ya da düşünceyi yansıtabilen birimlerdir.
Her dilin sözvarlığını oluşturan sözcükleri, yerli sözcükler ve yabancı sözcükler olmak üzere ikiye ayırabiliriz.
Yerli sözcükler
Bir ulusa atalarından kalmış olan, en eski metinlerde görülen ve önemli sayılan sözcüklere denir.
Bunlar organ adları, yiyecek-içecekle, tarım araçlarıyla, insanlarla yakın ilişkili bulunan hayvanlarla ilgili adlarla sayı gösteren adlardır. Türkçeden örnek verecek olursak en eski metinlerimizde geçen baş, ayak, kol, göz, kulak, boğaz, tarla, yemiş, su, koyun, boğa, bir, iki, üç gibi sayı adları verilebilir.
Yabancı sözcükler
Her dilde bulunan yabancı sözcükleri iki bölüme ayırabiliriz.
Yerleşmiş Yabancı Sözcükler: Bunlar, girdikleri dilde uzun süre kullanılan ve o dilin ses ve yapı özelliklerine uyan, geniş bir kullanım alanı olan sözcüklerdir. Örneğin Türkçedeki tarçın, Farsçadaki dârû-yi Çin (Çin ilacı) tamlamasının değişik biçimidir. Aynı şekilde, Far. Câr-ı şeb (gece örtüsü) çarşafa dönüşmüş, yine Farsçadan dilimize geçen dîvâr, Türkçenin ünlü uyumu kuralına uyarak, uzun ünlüleri kısalarak duvar olmuş, Farsça hâste sözcüğü ise ünlü uyumuna uyarak hasta şekline dönüşmüştür.
Her dilde yabancı öğelerden bir bölümünün de kulakta bıraktıkları ses izlenimi aracıyla, sesçe kendisine benzeyen yerli sözcüklere dönüştürüldüğü görülür. Birçok özel adları da içeren bu olaya halk etimolojisi denilmektedir ki niteliği dolayısıyla yerlileştirme biçiminde adlandırılmasının daha doğru olduğunu sanıyoruz. Türkçede atlı karoça’nın atlı karınca’ya çevrilmesi aynı olayın belirtilerindendir.
Bir ulusun konuştuğu dilin sözvarlığının incelenmesiyle bu ulusun tarih boyunca hangi toplumlarla ilişkide bulunduğu hususunda sağlam ipuçları elde edilebilir. Örnek olarak 8.yüzyıldan bu yana Türkçenin sözvarlığını incelediğimizde tarih sırasına göre Çin, Sanskrit, Arap, Fars, Rum, İtalyan, İspanyol, Fransız, Alman, İngiliz dilleriyle, dolayısıyla uluslarıyla olan ilişkileri ortaya koyabiliriz. Eğer yapma, türetme değilse, dilde bir sözcüğün hangi tarihte ilk olarak kullanıldığı çoğu kez bilinmez. Ancak kimi sözcüklerin dilde kullanımlarının bir zaman sonra sona erdiği, bunların küçük bir alanda, belli dil gruplarınca kullanıldıktan sonra yavaş yavaş unutularak öldükleri görülmektedir. Biz bu olaya sözcük ölümü diyoruz.
Yerlileştirilmiş Yabancı Sözcükler: Bu öğeler dilde yaratıcılıklarını belli eden, alındığı dildeki ses özelliklerini koruyan sözcüklerdir. Türkçede çok kullanıldığı halde ünlü uyumuna uymayan istasyon, prefabrike, televizyon, telefon, konsültasyon gibi sözcükler, bunlara örnek olarak gösterilebilir.
Dilde kullanılan sözcük sayısı
Bir dildeki sözcük sayısı ne kadar büyük olursa olsun, günlük konuşmalarda kullandığımız sözcüklerin sayısı, sanıldığından çok daha küçük, yaklaşık birkaç bin sözcüktür. Yapılan incelemelere göre kimi ünlü yazarların bile söz dağarcıkları 5.000 sözcük dolayındadır. Verlee adlı bilgin, basit kimselerin 2.000’den biraz çok, eğitim görmüşlerin ise en az 4.000-5.000 dolayında sözcük kullandığını ileri sürer.
Ancak hemen ekleyelim ki sözcük sayısı, yazarların niteliklerine ve işledikleri konulara göre değişir. Çeşitli konu ve kavramlara değinen, sözvarlığı geniş olan bazı yazarlarda bu sayının çok yükselmesi doğaldır. Elimizde sayımlara dayanan kesin sonuçlar olmamakla birlikte, ünlü Türk yazarı H. Rahmi Gürpınar’ın sözvarlığı oldukça zengindir. Genel olarak konuşma sırasında sözcüklerin seçilişinde gerek konuşmanın içinde bulunduğu durum ve koşullar, gerekse onun çeşitli bakımlardan meslek, yaş gibi taşıdığı nitelikler ve hitap ettiği kimsenin nitelikleri etkili olur.
Böylece sözvarlığı içinden belli öğeler değil, duruma ve niteliklere uygun olanlar seçilir. Örneğin kültürlü bir kimse, kültürsüz bir kişi ile konuşurken bazı kavramları karşısındakinin anlayabileceği şekilde basitleştirerek kullanmaya, hatta bunlardan bazılarını da hiç kullanmamaya özen gösterir.
Sıklık
Sözcükbilimde sıklık, bir dilin sözcüklerinin öteki sözcüklere oranla daha çok ya da daha seyrek kullanılması anlamına gelir. Her dilde bazı sözcükler öteki öğelerden daha sık kullanılır. İlkokulun ilk sınıflarındaki öğrencilere ya da yabancı bir dili öğrenmeye başlayanlara ilk aşamada öğretilmesi gereken sözcüklerin hangileri olduğu, dilin sözcüklerinin hangi sıraya göre tanıtılması saptanırken değişik gereksinmeleri karşılayan anadili ve yabancı dil sözcükleri hazırlanırken dildeki öğelerin sıklıklarının bilinmesi gerekmektedir.
Özellikle eğitim bilimcilerinin yararlandıkları sıklık dizelgeleri, belli metinlere dayanılarak oldukça geniş tutulan bu metinlerde, hangi sözcüklerin daha yüksek sayıda geçtiğinin saptanması yoluyla elde edilir. Kuşkusuz bu alınan sonuçlar dillerin yapılarına ve çeşitli niteliklerine, bu dilleri konuşan ulusların yaşam özelliklerine göre dilden dile değişecektir. Ancak kimi kavramlarda, diller arasındaki yakınlık ve koşutlukların belirmesi beklenmelidir.
Sözcük ölümü
Her dilin sözvarlığını oluşturan sözcüklerden büyük bir bölümünün, zamanla dil içi ve dil dışı çeşitli etkenlerle unutulduğu görülür. Ancak bu unutulan ve ölen sözcükler, lehçe ile ağızlarda daha uzun bir süre yaşamlarını sürdürür. Bu nedenle yazı dili, ortak dille lehçe ve ağızlar arasında, sözvarlığı açısından her zaman ayrımlar bulunur. Dilde “sözcük ölümü” adını verdiğimiz bu olayın en başta gelen nedeni sözcüğün gösterdiği nesnenin, toplumun ve bireyin yaşamında artık yeri kalmaması, tanınmaz olmasıdır.
Toplum yaşamındaki siyasal değişmeler de sözcük ölümüne neden olur. Osmanlı sarayı, ordu ve yönetim düzeniyle ilgili enderun (devlet adamlarının eğitim gördüğü yer), çorbacı (yeniçerilerde takım komutanı, yüzbaşı), mirliva (tuğgeneral), bostancı başı (şehrin zabıta işlerine bakan askerlerin komutanı) gibi kavramlar, sözcük ölümlerine örnektir.
Ayrıca eski giyim kuşamları yansıtan yaşmak (kadınların ferace giydikleri zaman başlarını ve yüzlerini sardıkları beyaz örtü), setre (düz yakalı ve önü ilikli çuha elbise) gibi sözcükler hep böyle eskiyen, dolayısıyla unutulan kavramlardır.
İşin en acı tarafı şu ki, yabancı dillere karşı duyulan aşırı ilgi nedeniyle Eski Türkçe sözcüklerin çoğu yerlerini zaman içinde yabancı sözcüklere bırakmıştır. Örneğin Türkçe od sözcüğü yerini Farsça ateş sözcüğüne, yazuk sözcüğü yine yerini Farsça günah sözcüğüne, sü sözcüğü yerini Arapça asker sözcüğüne ve us sözcüğü de yerini Arapça akıl sözcüğüne bırakmıştır.







Yorumlar kapalı.