Sözlük ve sözlük türleri
Ünlü Alman sözlük bilimcisi Jacob Grimm, sözlüğü şöyle tanımlar: “Bir dilin sözcüklerinin alfabetik dizelgesi”. Oysa bugün bu tanımı değiştirmek, değişik sözlük türlerini ayrı ayrı açıklamak gerekir. Eğer özel birtakım sözlükleri, uzmanlık alanlarıyla ilgili özel türlerini bir yana bırakacak olursak, sözlük için şöyle bir tanıma varabiliriz: “Bir dilin ya da birden çok dilin sözvarlığını, söyleyiş biçimleriyle, yazımlarıyla veren, bağımsız biçimbirimleri temel alarak bunların başka öğelerle kurdukları söz öğeleriyle birlikte anlamlarını, değişik kullanımlarını gösteren söz varlığı kitabıdır”. Başlıca sözlük türleri şunlardır:
Genel sözlükler
Bu sözlükler, bir yazı dilini bütün özellikleriyle ele alan sözlüklerdir. Bu yapıtlarda, başka kesimlerden, lehçe ve ağızlardan gelme, eskimiş, seyrek kullanılan sözcüklere ancak tanındığı ölçüde yer verilir. Bu genel sözlüklerde çoğunlukla eşzamanlı yöntem kullanılır; belli bir dönemin söz varlığı göz önüne serilir. Bu sözlüklerin çerçevesi geniş tutulduğunda, özel adlar, açıklayıcı şema, resim, planlar, geçmişteki durumu gösteren bilgiler eklendiği zaman bu yapıtlar “Ansiklopedik Sözlük” niteliğini kazanır.
Lehçebilim sözlükleri
Ya belli bir lehçeyi, ağzı; ya da karşılaştırmalı olarak değişik lehçe ve ağızları, yazı dilindeki karşılıklarıyla açıklayarak ele alıp bunların sözvarlıklarını sunan yapıtlardır. Bu türün bizde en önemli örneği yurt düzeyine yayılmış geniş bir araştırmanın ürünü olan Anadolu ağızlarının gereçlerini toplayan on bir ciltlik Türk Dil Kurumu’nun yayımladığı “Derleme Sözlüğü” dür.
Bu sözlükler, daha çok dil tarihinin, ses, biçim ve anlam açısından araştırılması için oldukça yararlı ve gereklidir.
Eşanlamlı ve ters anlamlı sözcükler sözlükleri
Bu sözlükler, anadilinin ve özellikle bir yabancı dilin inceliklerine inmek amacıyla kullanılırlar. Eşanlamlı sözlüklerde bir kavram eşanlamlarıyla karşılanır. Örneğin, Büyük: İri, kocaman, azman vb. gibi. Batı dillerinde yayımlanmış birçok eşanlamlı öğe sözcükleri vardır. Türkçede buna gösterilebilecek en güzel örnek, Mehmet Ali Ağakay’ın 1956’da yayımlanan ‘Türkçede Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü’ dür.
Tıpkı eşanlamlı sözcükler gibi zıt anlamlı sözcükleri de irdeleyen ters anlamlı sözlükler de vardır. Örneğin: Kısa X Uzun, Küçük X Büyük, Güzel X Çirkin, İnce X Kalın vb. gibi.
Yabancı öğeler sözlükleri
Bu sözlükler, bir dilde kullanılan yerleşmiş ve yerleşmemiş yabancı öğeleri bir araya getiren, bunların alındıkları dilleri, geçtikleri kaynakları, dilde geçirdikleri değişmeleri saptayan yapıtlardır.
Bu yapıtlar filoloji çalışmaları içinde, her ülkenin kendi diliyle uğraşan filologlarınca ele alındıkları görülür.
Tarihsel sözlükler
Bir dilin sözvarlığını tarih boyunca izleyerek, her sözcüğün en eski biçimini, değişik anlam ve kullanışlarıyla geçtiği kaynakları saptamaya yönelen geniş çerçeveli sözlüklerdir. Bu yapıtlar, bir dilin kaynaklarının işlenmesini, işlenen kaynaklardan çıkarılan fişlerin özenle değerlendirilmesini ve mutlaka bir ortak çalışmayı gerektiren çabalarla ortaya konur. Türk Dil Kurumu’nun sekiz ciltlik “Tarama Sözlüğü”, 13.yüzyıldan günümüze, kaynakların taranmasıyla ortaya konmuş bir çalışma olarak bu türden bir yapıttır. Tarihsel sözlükler, dil tarihinin aydınlatılması kadar, etimoloji (kökenbilgisi) sözlüklerinin yazılabilmesi için de zorunlu yapıtlardır.
Etimoloji (Kökenbilgisi) Sözlükleri
Dildeki öğelerin kökenlerini aydınlatmaya yönelen, aynı zamanda sözvarlığı aracılığıyla bir dil birliğinin kültürünü, onun başka dil birlikleriyle ilişkilerini ortaya koyabilen ve ciddi çalışmalar isteyen sözlüklerdir. Türkçede ilk etimolojik sözlüğü, ancak tarihsel değeri olan Bedros Keresteciyan Efendi’nin 1912’de Londra’da bastırdığı sözlüktür. Bizde bugün en önemli ve dikkate değer etimoloji sözlüğü, Prof. Dr. Hasan Eren tarafından 1999 yılında yayımlanan ‘Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü’ adlı yapıttır.
Uzmanlık alanı sözlükleri
Bu sözlüklere terim sözlükleri de denir. Özellikle mesleklere dayanan belli grupların, belli kesimlerin dilini yansıtan bu sözlükler, belli bir alanın bütün terimlerini bir araya getirir; eğitimde ve bilimsel çalışmalarda yardımcı ve uzlaştırıcı olur.
Terim sözlükleri yalnızca terim niteliğini içermekte, bunların başka dillerdeki karşılıklarını, tanımlarını ve gerekli açıklamaları vermektedir. Bizde terim sözlüklerinin birçoğu Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanmıştır. TDK’nin yayımladığı bazı uzmanlık alanı sözlükleri şunlardır: S. Karol’un, Zooloji Terimleri Sözlüğü, B. Akarsu’nun, Felsefe Terimleri Sözlüğü, A. Kızılırmak’ın, Gökbilimleri Terimleri Sözlüğü ve M. Sencer’in, Yöntembilim Terimleri Sözlüğü.
Argo sözlükleri
Argo her dilde bulunan özel bir dildir. Argo, hemen her yıl birçok öğeleri değişen, sözvarlığına yeni öğeler eklenen özel bir sözvarlığına sahiptir. Argo sözlükleri işte bu sözvarlıklarını bir araya getirmek üzere düzenlenmekte, sürekli değişme nedeniyle de her yeni baskısında sözlüğe yeni sözcükler eklenmektedir.
Çeşitli söz sanatlarını, deyim aktarmalarını içeren bu dilin incelenmesi, sözlük biçiminde ortaya konması, hem bir dile iyice egemen olabilmek hem de dilbilim sorunları ve çalışmaları için mutlaka gereklidir. Bizde, F. Devellioğlu’nun hazırladığı ‘Türk Argo Sözlüğü’ bu sözlüklere güzel bir örnektir.
Deyimler ve atasözleri sözlükleri
Deyimler, bir dilin çeşitli özelliklerini yansıttığı gibi dile iyice egemen olabilmek için öğrenilmesi gerekli olan sözlerdir. Deyimler öğrenilmedikçe herhangi bir dil tam olarak öğrenilemez. Deyim sözlükleri tek dilli olarak düzenlenebildiği gibi çok dilli de olabilir. Deyim sözlükleri, lehçe ve ağızların sözvarlıkları temel alınarak da hazırlanabilir.
Atasözleri sözlükleri ise, atasözlerini bir araya getirerek sözvarlığının iyice bilinmesi ve bir dil birliğinin dünya görüşünün, değer yargılarının belirlenmesi için gerekli olan çalışmalardır. Bizde, ünlü dilcimiz, Ömer A. Aksoy’un hazırladığı ‘Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü (1976), güvenerek kullanacağımız bir sözlüktür.
Anlatımbilim sözlükleri
Anlatımbilim, bugün dilde düşünce ile biçim arasındaki ilişkiyi ve bireyin kişisel anlatım özelliklerini inceleyen bir alandır. Anlatımbilim sözlükleri dildeki genel kullanımın dışına çıkan özellikle kimi yazar ve şairlerin anlatımlarını temel alarak bu özel anlatım biçimlerini bir araya getiren yapıtlardır. Bu sözlüklerin bir başka türü, sanatçı metin sözlükleridir.
Sanatçı ve metin sözlükleri
Bir sanatçının, bir yazar, şair veya düşünürün yapıtlarında geçen öğeleri toplayan sözlükler hem dil incelemeleri hem de yazın çalışmaları bakımından önemlidir. Bu sözlükler sanatçının kişiliğini, ilgi alanını, önem verdiği kavramları yansıttığı kadar, dil içinde kendi kullandığı sözvarlığını belirlemesi nedeniyle de yararlıdır. Bu tür sözlüklerin batıda yayınlanmış pek çok örmeği vardır. Bizde ise, Ali Püsküllüoğlu’nun “Yaşar Kemal Sözlüğü” sanatçı sözlüklerine güzel bir örnektir.
Metin sözlükleri ise belli bir sanat yapıtının ya da dinsel metinler veya anayasa gibi önemli bir metnin sözvarlığını, bu alanda çalışanlara yardımcı olmak üzere hazırlanan sözlüklerdir. Bizde metin sözlükleri için “Anayasa Sözlüğü” örnek olarak verilebilir.







Yorumlar kapalı.