Nazım Beratlı
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Biz Kıbrıslı Türkler- 4

Biz Kıbrıslı Türkler- 4



   1872’de Kıbrıs’ı ziyaret edip bir süre Lefkoşa’da yaşayan Avusturyalı asil Arşidük Salvator’un Lefkoşa üzerine anlattıkları, Ahi kökenli Lefkoşa esnafını anlamamızı, daha da kolaylaştırıyor. Salvator, Lefkoşa’nın 23 Çarşısı’nı anlatıyor. Üstat Haşmet Gürkan’ın kimini anımsadığı, bazılarını ise yerlerini 1905 tarihli tapu haritasında görüp bildiğini anlattığı bu çarşılar, şunlardır:
   1-Bezirgânlar, 2-Terziler, 3-Basmacılar, Kilimciler, Postçular, 4-Avrupa Tipi Ayakkabıcılar, 5-Türk biçimi ayakkabıcılar (Yemeni), 6-Yerli ayakkabıcılar (Çangar), 7-İplikçiler, 8-Sandıkçılar, 9-Arabacılar, 10-Bakırcılar, ll-Gümüşçüler, 12-Demirciler, 13-Çanakçılar, 14-Kumaşçılar, 15-Meyhaneciler, 16-Sebze ve Et, 17-Balık, 18-Helvacılar, 19-Kadınlar, 20-Pamukçular, 21-Un, 22-Buğday ve Arpa, 23-Hayvan Çarşıları…
   Anılan zanaat çeşitleri ile Sürgün Fermanı’nın uyumu, dikkat çekicidir… Salvator’un anılarının bu bölümünde en ilgi çekici yer ise, bu çarşıların en merkezi yerinde, şehir yargıcı ile birlikte, “Dükkânlar Başı” çarşısının(?) bulunduğunun anlatıldığı kısımdır. Burası acaba, her iş kolunun pirlerinin bulunduğu bir idare merkezî midir? Bu konuda açık bir bilgi verilmemiş olsa da günümüzde Lefkoşa’nın güneyinde kalmış bulunan Tabana (Tabakhane) semtinin hemen dışındaki Baf Kapısı “Mîllet Bahçesi”nde bulunan, tabak esnafı Şeyhi Ahi Revan Dede’nin mezarı, Lefkoşa esnafının, Ahi geleneklerini çok yakın yıllara kadar sürdürdüğünün, kanıtları arasındadır. Kıbrıslı Türkler’in 1940’lı yıllardaki önderlerinden olan Fadıl Niyazi Korkut’a bakarsanız, “Fermanın bu hükümleri, titizlikle uygulanmış olacak ki, fetihten kısa bir süre sonra o zamanın ihtiyaçlarını karşılayan sanatların hepsi Kıbrıs’ta yerleşmiş bulunuyordu. Bu sanatların en önemlisi, basmacılık ve debbağlıktı… Öteki sanatların loncaları, ahi geleneğine uygun olarak, kendi şeyhlerinin idaresi altında idiler… Debbağlıkla, basmacılık Lefkoşa Türk toplumunun eti ve kemiği mesabesinde idi. Aslen Lefkoşalı olan şimdiki ailelerin belki yarısı, bu iki esnafın ustaları ile kalfa ve çıraklarının, torunlarıdır. Nitekim, benim dedem de basmacı ustası imiş…”
   Haşmet Gürkan da şu son yıllara kadar, Lefkoşa esnafının, geleneklerini sürdürdüğünü yazar. “İngiliz döneminde bile, kunduracılık, dülgerlik, hallaçlık, nalbantlık, aşçılık, saraçlık ve debbağlık… nerede ise Türklere özgü zanaat ve meslekler olarak devam etmişlerdir. Bu husus atadan kalma iş kolları olduklarını da gösterir.” der…
   İslâm heteredoksisi geleneğinin, lonca örgütlenmesine uygulanması ile ortaya çıkmış olan, kaynağını İslâm’ın fîtyan ve fütüvvet anlayışından almış olan Ahilik, kentlerde yaşayan Kıbrıslı Türkler’in kökeninde, en geniş yeri tutmaktadır…

b-Lefkoşa Gazileri ve Lefkoşa-Abdalları:

   Günümüzde Lefkoşa sokaklarında kısa bir gezintiye çıkan kişi, eğer araştırıcı bir çift göze sahipse, sokak kenarlarındaki fetihten kalan mezarları seçmekte, zorlanmaz. Emniyet Genel Müdürlüğü bahçesinde, Musalla Burcu’nda, Yediler, Kara Baba, Kurt Baba ve Kaçkaç (ya da Akkaş) Dede Türbeleri, (bu sonuncusu, son yıllarda dükkân tamiratı gibi süfli bir nedenle, barbarca yıkılmıştır) Edhem Dede Türbesi, Yitik Dede Mezarı ve Üçler Türbesi bugün de mum yakılan yerlerdirler. Gerek bu adı sayılanlar, gerekse eski kayıtlarda görülen Girne Kapısı Türk Mezarlığı’ndakî “Genç Abdal” ya da “Cenk Abdal” Türbesi Kıbrıslı Türkler’in deyimi ile “şehida’lar”, sosyal bir varlık olarak, tarihten geçerek, günümüze kadar yaşamışlardır. “Dede” ve “Baba” tanımlamalarının, kızılbaş/bektaşi geleneğin tanımlamaları olduğunu hatırlatmaya, gerek yok.
   Bu dedeler ve babaların, fityandan oldukları su götürmemektedir. Ancak önemli olan, o insanların gelip Lefkoşa’da ölmeleri değil, bugüne kadar, mumlarla, yeşil örtülerle yaşatılmış olmalarıdır. Birkaç yüz metre ötede, mükellef türbelerde yatmakta olan Mevlevi Şeyhleri’ne gidip de ziyaret eden bulunmazken, sokak kenarlarındaki bu mezarlardaki “Şehida”lara gösterilen hürmetin, tarih içerisinden süzülüp gelen bir inanç birliğinden dolayı olduğunu ileri sürmek, herhalde yanlış olmaz.
   Şimdi Abdalan-ı Rum torunlarına geçebiliriz. Bilindiği gibi savaşçı dervişlerden olan, Anadolu Abdalları da fütüvvet ehli olmakla birlikte, filozof yapıları öne çıkan tarikat mensuptarı idiler. Bunların en ünlüleri, Kalenderiler’dir. “Cavlak” da denilen Kalenderi Tarikatının, bir batınî tarikat olduğu, kesin bir gerçektir.  Bir diğer, abdalan tarikatı ise Kadiri tarikatıdır.
   Haşmet Gürkan, Lefkoşa Kadiri Tekkesi’nin, 1950’ye kadar yerinde durduğunu anlatır. 1905 tarihli Lefkoşa Tapu Haritasında, şimdiki Barbaros Sokağındaki bu yer “Kadri or Tabour İmam Tekke”, diye geçer. Gürkan 1950’lerde tekke sorumlusunun yaşamakta olduğunu ve adının, Tabur İmamı Ahmet Efendi olduğunu yazar.  Gerek tekkenin adı, gerekse “Ahmet Efendi”nin lâkabı, oraya gelip yerleşerek, tekkeyi kuran kişinin, hem dinî ve hem de askeri kişiliğini, açıkça ortaya koyduğu gibi, Lefkoşa Türkleri’nin bir bölümünün kökenini de ifşaa etmektedir. 1882 tarihli İngiliz Vakıf listesinde de Kadir Tekkesi yer almakta ve Şeyh Hasan Efendi İdaresinde olduğu görülmektedir.
   Bir başka büyük Lefkoşa eşraf ailesinden olan Hizber Hikmetağalar, Karababa Türbesi’nin Kadiriler ile Rufailer’in kullandığı bir türbe olduğunu, son Karababa türbedarlığının da kendi dedesi olduğunu yazmaktadır.  Sayın Harid Fedai’nin bulup yayınladığı ünlü Kıbrıslı şair, Lefkoşa’nın bir diğer büyük ailesinin oğlu Kaytazzade Nazım Efendi, dedesi Mustafa Baba’nın ünlü bir Bektaşi babası olduğunu anlatmaktadır. Kaytazzade, kendisinin Mevlevi olduğunu belirtiyor. Torunu Şeyh Nazım-ı Kıbrısi de dünyaca ünlü bir Nakşibendi şeyhidir. Belki de bütün bu ailelerden daha önemli olmak üzere, Osmanlı İmparatorluğu’na bir sadrazam ve Kıbrıs’a da İngiliz döneminin seçilmiş ilk milletvekilini veren Köroğlu ailesinin de Bektaşi olduğu biliniyor. Hem Kamil Paşa ve hem de Köroğluzade Hüseyin Ataullah Efendi, bilinen anlı şanlı Bektaşilerdi.
(Devam edecek)

Biz Kıbrıslı Türkler- 4
+ -

Yorumlar kapalı.