Nazım Beratlı
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Bu da eksik kalmasın…

Bu da eksik kalmasın…



   Geçen hafta kahveyi anlatmıştık… Bugün de tütünü anlatalım da eksik kalmasın…
   Bilindiği gibi, tütün denilen illeti, dünyanın başına Kızılderililer musallat etmiştir. Kolomb ve mürettebatı, Küba’da karşılaştıkları yerlilerin, kurutulmuş bir yaprağı, kendi etrafında yuvarlayarak, yakıp tüttürdüklerini görünce, şaşırmışlar. Amerika’da o zamanlar yerliler, tütünü iki niyetle tüttürüyorlar: İlaç’tır diye ve dinsel bir ritüel olarak, tanrıya yaklaşacaklarını sanarak…
   Kuru tütün yaprağından bir tür sigarillo sararak içen yerlileri ilk gören Avrupalılar, Rodrigo de Jerez ile Louis de Torres, yıl 1492…
   Zavallı Kızılderililer, bunlara kurutulmuş tütün yaprakları hediye ediyorlar. Jerez, yaprağı sarıp, bir tane tellendiriyor. Bir tane daha derken, Rodrigo de Jerez, ilk Avrupalı tütün tiryakisi oluyor. İspanya’ya dönünce, Ayamonte’de komşuları bunun saldığı dumandan, büyü yapıyor diye korkarak, onu şikâyet ediyorlar. Engizisyon da “şeytana tapıyor” diyerek,  hapse atıyor. Sigara içiyor diye tarihte ilk aşağılanan kişidir, bu… Adını unutmayın… Rodrigo de Jerez…
   Rodrigo, yedi yıl hapis yatıyor, sigara içti diye… Çıkınca ilk lâfı, “bir tütün yaprağı verin de neşemizi bulalım” türünden bir şey oluyor.  Aslanlar gibi yatıp, keyfini sürdürmeye kararlı bir biçimde çıkıyor…
   Braudel, 1558’den itibaren, İspanya’da tütün tarımının yapılmakta olduğunu aktarır.
   Maddi Uygarlıkta yazıldığına göre, 1560’larda, Fransa’nın Lizbon büyükelçisi Jean Nicot , “migrene iyi gelir” diyerek, tütün içme alışkanlığını Paris’e taşıyor. Ana kraliçe de tiryaki olunca, tütün içimi Fransa’da popüler hale geliyor. Nikotin adının nerden geldiği de böylece aktarılmış oldu. Ne var ki tütünün migrene iyi gelmek bir yana, tam tersine azdırdığını da buraya not etmezsek, mesleğimize de ihanet etmiş oluruz… Bitkiyi Fransa’ya sokanlardan Andre Thevet, daha doğru dürüst bir açıklama yapıyor. Tütünün, “beynin gereksiz mizacını yok ettiğini” söylüyor. Yani dikkatin yoğunlaşmasına yardım ettiğini… Bu doğru…
   1565’te İngiltere’de görülüyor tütün… Oraya bu belâyı sokan da Sir Walter Ralleigh! Şair, yazar, filozof, maceraperest, casus; hani adına günümüzde de “Ralli sporu” yapılıyor ya… İşte o… Günün birinde İngiltere’ye, püfür püfür tüterek gelince, orada da tütün kullanımının popüler hale gelmesine, neden oluyor.
   1570’lerde Rusya’da, 1590’da Japonya’da, 1601’de Java’da, 1605’te Hindistan’dadır… (Bkz. Braudel age c.l)
   Aynı yıl, yani 1605’te, İstanbul’da, Galata rıhtımında da İtalyan gemicilerin getirdiği tütün tohumları boy gösterir… Kahve çekirdekleri ile beraber… Kahve ve tütün, Osmanlı başkentinde, çok çabuk popülerleşirler. Şehrin dört bir yanında, kahvehaneler açılır. Millet buralara toplanıp, kahve ve tütün eşliğinde, sosyalleşmeye başlar.
   Padişah da genç bir çocuktur: 1. Ahmet… “Ayaktakımı”nın kahvehanelerde toplanıp, ileri geri konuşması, padişahı yıldırır! Muhabbetin önüne geçmek için, tütünü yasaklar. Gerekçe de pek güzeldir: Dinen caiz değil…
   Ama asıl facia, oğlu, 4. Murad zamanında yaşanır. Hammer Tarihi, Bağdat Seferi esnasında, tütün tiryakisidir diye insanların parçalarına ayrılarak, padişahın otağının önünde bunların cesetlerinin parçalarından bir kule yaptırıldığını anlatır, … Oysa padişah da 28 yaşında Gutt hastalığından ölür… Yemeden, içmeden, âlemden yâni… 
   Öte yandan 1603’te, İngiltere’de Kral 1. James, tütün kullanımının, dine aykırı olduğunu, (!) insanlarının ruhlarını teslim aldığını ileri sürerek, tütünü yasaklamış, Ralleigh’yi de sudan bir sebeple idam ettirmişti.
   1610’da Japonya’da da tütün kullanımı yasaklanırken, aynı gerekçe ileri sürülür. Dini inançlara aykırılık…
   1628’de de Papa VIII. Urban, tütün içenleri aforoz etmiştir…
   Ama tütün yasağı konusunda en ilginç örnek, Rusya’dır. Çar 1. Aleksi, ayni gerekçe ile, yani tütünün dinen caiz olmadığını ileri sürerek, 1634’te Rusya’da tütün kullanımını yasaklar. Tütün içerken yakalananların, ilk defasında burunları kesilir. İkinci yakalanmada, kelle gider… Bu yasak,  taa Büyük Pedro gelip de serbest bırakıncaya kadar, iki yüzyıla yakın, devam eder Rusya’da…
   “İran’da Şah Abbas Suçi tarafından şiddetle yasak edilmiş ve tütün içenlerin üst dudakları ve enfiye çekenlerin başları kesilmek suretiyle bu hususta pek çok kan dökülmüş ise de bu şiddetler; Üretiminin azalmasına değil, bilakis daha süratle etrafa yayılmasına sebebiyet vermiştir.

   Amerikan animizminin, iyileştirici bir dinsel ritüel olarak uyguladığı tütün kullanımı, Avrupa ve Asya’da tam ters bir dinsel pratiğe muhatap oldu.
   Kimse zararını konuşmadı… Ya kutsadı ya lanetledi…

Bu da eksik kalmasın…
+ -

Yorumlar kapalı.