Üniversite

Haçlı Seferleri ve Endülüs’ten medresenin bilimsel düşünme sistemini öğrenen batıda, üniversite 10.yy’da ortaya çıkıp, 15. yy’dan itibaren ön aldı…
Haçlı Seferleri ve Endülüs’ten bu bilgi ve düşünce, batı Avrupa’ya da tevarüs etmiş ve kentleşme ile ortaya çıkan batı üniversitesi, bunun üzerine kurulmuştur.  Palton’dan ikibin sene sonra, İtalya’nın Bologna kentinde, dünyanın ilk üniversitesi kurulur. Ne var ki üniversite, akademiden doğmaz… Tam tersine, kentleşmenin bir ürünü olan bu kurum, giderek gündemden düşen kırsaldaki manastır okullarının yerine; kentlerdeki loncaların alternatifi olarak doğmuştur.
Belli meslek kuruluşlarının, özgürce kendi mesleklerini, geliştirdikleri ve bunu yaparken de öğrencilerine klâsik bilgileri aktardıkları, eski “skola”ların yeni bir versiyonudur, ortaçağ üniversitesi… Hem kırsal manastır okullarının hem de kentlerdeki bu yeni kurum olan üniversitelerin belirleyici özellikleri, kendi kendilerine yetmeleridir. Ve o çok ünlü galat-ı meşhurun aksine, üniversiteye adını veren evrensel anlamındaki “üniversal” değil; sendika anlamındaki “üniversidat”tır… Bugünkü anlamda bilim üretme, yâni akademiye dahil olma; çok çok sonraların işidir… Kökeninde, eski manastır okulları vardır. Daha da derininde, medrese yatar…
Batı akademiyası, deneyselliği 10.yy’dan beri var olan üniversite kültürünün üstüne giydirerek ilerledi. Bologna, Oxford gibi üniversitelerin kuruluşları, 10-11. yy’lara dayanır. 15.yy’da tıptan başlayarak, deneyselliği keşfettiği andan itibaren de medreseyi aştı.
Ancak,  batıda üniversite, manastır kökenini hiç unutmadı. Geleneğin üstünde yükseldi. Hegel’den dem vurmayan entelimiz yoktur ama onun bir papaz olduğunu, genellikle unuturuz! Darwin, Cambridge mezunu bir papazdı.  Kopernik, Polonyalı bir papazdır.. Gregor Mendel, Avusturya-Macar karışımı baş rahip.

Türk akademiası

               
Türk modernleşmesi üzerine çalışmaya kalkan her yazar, bunun temelinde Sultan Abdülmecid’in Tıbbıye’de “teşrih”e izin vermesini bulacaktır.
Ne var ki bizde üniversite, medresenin, geleneğin dışında oluştu! Mekteb-i Sultani, Mühendishane-i Şahane, Tıbbıye-i Şahane, Mülkiye-i Şahane, Harbiye-i Şahane örnekleri, modern düşünceyi medreseye kabul ettirmenin olanaksızlığı karşısında, dışarıda, ayrıca oluşturuldu. Çünkü, İmam Gazali’den sonra ortaya çıkan tutuculuk, gerçeğin zaten Kur’an-ı Kerim’de yazılı olduğu ve araştırılmasının günah olduğu düşüncesi, bilim düşünmenin temeli olan kuşkuculuğu, yasaklamaktaydı. Hazret,  özellikle Aristoteles ve onun takipçileri olan İbni Sina ve Farabi’nin üzerine yönelmişti.  Pasteur’den yıllarca önce “mikrop” kavramını akleden, robot yapan, rasathane kurarak, evrenin halâ çözülemeyen sırlarını anlamaya çalışan adamlar,, düşman ve din dışı ilân edildiler…  Çünkü, kendine göre bu kişiler Ehl-i Sünnet itikadına muhalifti. Zaten Ma’mun da bir “ müttezili” idi… Akılcı bir mezhep olan Mu’tezile, mantık kurallarıyla çelişir gördüğü âyet ve hadisleri Ehl-i Sünnet’ten farklı biçimde yorumlamış ve bu yorumlarında akla öncelik vermiştir. Gazali, bunun için Felsefeye ve akla karşı çıktı…  Felsefi düşüncenin gelişmesini önledi…  Gazali’den sonra medrese, kendi teolojisinin içine gömülmüş, bilimin dışına düşmüş bir vaziyette, can çekişmeye başladı…
1930’larda, Türkiye’de Darül Fünûn üniversiteye tahvil edilirken, medrese zaten artık bitmişti!
Bizim akademiamız, batıdaki gibi geleneksel kökenler üstüne değil, geleneği reddederek, batının bir taklidi olarak ortaya çıkmıştır. Üstelik Hristiyan olmadığımızdan, o kavramın içeriğini de anlayamayarak! Çünkü, Aydınlanma Felsefesi, çürüyen Katolik Ahlâk’a karşı bir başkaldırıdır… Alternatif bir hristiyanlık anlayışıdır, Protestan Ahlâk’tır… Müslüman adamın derdi de değildir, hiç kusura kalınmaya… Onun için bilim adamı ile allâme’yi halâ birbirine karıştırıyoruz…
Eylül 2008’de İngiltere Kilisesi, Darwin’in 200. doğum yılının bir fırsat olduğunu söyleyerek, “Seni yanlış anladığımız, sana karşı gösterdiğimiz ilk tepkide hatalı oluşumuz ve bu sebeple başkalarının da seni yanlış anlamasına yol açtığımız için…” sözleriyle Darwin’den özür diledi… Kilise!
Bizdeki üniversite ne batıdaki gibi eski geleneği devam ettirip, manastır/medrese ahlâkını taşıyor; ne de oradaki gibi, kentleşmenin bir ürünü! Akademi’yi bile “mektep” sanıyoruz, henüz…
İbn-i Sinâ’dan beri özgün bilim adamımız olmadığı gibi, Mevlâna’dan, Hacı Bektaş’tan beri,  özgün düşünürümüz de yoktur. Kaçımızın haberi var, Bağdat Medresesi’nden? Muttezile’den?