Ekonomik krizler farklı nedenlerle olabilir. Ancak sonuçları itibarıyla hep aynıdır. Her zaman maddi ve manevi yıkımdır. İnsanların mutsuzluğudur Krizler doğrudan doğruya finansal sektörden kaynaklı olabilir. Bu durumda kriz finansal sektörde başlayıp reel kesimi vurabilir. Ya da bunun tam tersi olabilmektedir.
Yani kriz reel sektörde başlayıp finansal sektörü vurabilmektedir. Krizlerin kapsamı da değişik olabilir. Ulusal olabileceği gibi, bölgesel veya küresel (global) düzeyde olabilir.
Aşağıda, yakın tarihe ait üç örnek vereceğim: Birincisi KKTC ve Türkiye’nin yaşadığı 2001 ekonomik krizi, diğeri Güney Kıbrıs ve Yunanistan’ın yaşadığı 2013 ekonomik krizi ile 2011 de Portekiz de yaşanan ekonomik krizler.
Güney Kıbrıs, Yunanistan ve Portekiz’in para birimleri, değeri yüksek konvertibl bir para olan (hard currencey) Euro (European currency unit) olmasına karşın, Türkiye ve KKTC’nin para birimi piyasada satın alma gücü düşük (soft currency) Türk Lirası’dır.
Bu kıyaslama ile şunu anlatmak isterim. Ekonomik krizler her zaman para değeri düşük olan ülkelerde olmuyor. Değeri yüksek konvertibl para birimine sahip ülkelerde de ekonomik krizeler yaşayabilmektedir. 2001’de Türkiye ve KKTC de yaşadığımız ekonomik krizde bankalar battı. Esnafa kepenk kapattıran ve insanların işsiz kalmasına neden olan 2001 krizi, ülkelerimiz üzerinden silindir gibi geçip gitti. Krizin yarattığı tahribat bir yana, hükümetlerin bir ekonomik kriz yönetim planına sahip olmadığı anlaşıldı.
Çok uzun yıllar önce okuduğum bir makalede, nükleer bir savaşta Amerika vergi idaresinin yapılanmasının nasıl olacağı hakkında Amerikan Vergi İdaresi tarafından yayımlanmış bir kitapçıktan alıntılar yer alıyordu.
Bu makalenin konusu hafızamdan hala silinmedi. Yüksek derecede yetişmiş insan gücüne sahip gelişmiş ülkeler, belki de hiç gerçekleşmeyecek bir durum üzerinde önceden kafa yorup planlar yaparken, kırılgan bir ekonomiye sahip Türkiye’nin bir kriz yönetim planına sahip olunmaması fevkalade üzücüdür.
Cumhuriyet tarihinin en büyük ekonomik krizi olarak kayıtlara geçen felakette, 21 Şubat tarihinde bankalar arası piyasada gecelik faiz yüzde 6.200’e (6 bin 200) çıkarken, ortalama yüzde 4.018,6 (4 bin 018,6) olmuştu. TC Merkez Bankası’nın döviz rezervi 16 Şubat tarihinde 27,94 milyar dolar iken, 23 Şubat tarihinde 22,58 milyar dolara inmiştir. Rezerv kaybı ise 5,36 milyar dolar olarak kaydedilmiştir. Döviz rezervleri hızlı bir şekilde erirken, hükümet 21 Şubat tarihinde dövizi dalgalanmaya bıraktı. Dolar kuru bir gecede yüzde 40 artarak 6,80 liradan 9,60 liraya yükselmişti. Resmi devalüasyon yeterli olmamış 22 Şubat’ı takip eden iki hafta içerisinde Dolar kuru 12,00 liraya kadar yükselmişti. Tüm bu rakamları abartı veya yazılım hatası olarak düşünmeyin.
Bunlar tarihe mal olmuş gerçekler olup, o günleri yaşayanların halen belleklerindedir. Aynı şekilde 2013 yılında Yunanistan ve Güney Kıbrıs’ın yaşadığı mali kriz ve bankalar krizi gibi. Ne Yunanistan ve ne de Güney Kıbrıs yaşanan felaketten sonra hala belini doğrultabilmiş değil. Güney Kıbrıs’ta yaşanan kriz sonrası Merkel vergisi olarak da adlandırılan uygulamaya göre kişilerin bankalardaki mevduatlardan “kurtarma vergisi” adı altında; bankada 100 bin Euro ve üzerinde mevduatı bulanan kişilerin parasının yüzde 9,9’u, 100 bin Euro’nun altındaki parası bulunanların ise yüzde 6,75’i kaynağından kesilerek hükümetin hesabına aktarıldı.
İnsanların varlıkları çok kısa bir sürede yüzde 10 ile yüzde 50 arasında eridi. AB ve IMF’nin Güney Kıbrıs’a sağladığı 10 milyar Euro’luk kurtarma paketinin yaklaşık 5.8 milyar Euro’su bu uygulama ile temin edildi. Bankalar günlerce kapalı kaldı.
Açıldığı zaman ise hesaplardan çekiliş hakkı günde 60 Euro ile sınırlandırıldı. Halk tepkisini dile getirdiği zaman da şiddet içerikli toplumsal olaylar yaşandı. Portekiz’de de benzer durumlar yaşandı. 2011 yılında başlayan ekonomik krize siyasi belirsizlik de eklenince kriz derinleşerek arttı. 2013 yılına gelindiğinde ülkedeki işsizlik yüzde 19’a ulaştı.
Kamu açığını düşürmek ve ekonomik krizinden çıkmak için Troyka yani Avrupa Komisyonu, Avrupa Merkez Bankası ve Uluslararası Para Fonu’ndan oluşan üçlü’den 78 milyar euro kredi almak zorunda kalındı.
Hava soğuk ve yağmurlu, atmosferde türbülans devam ediyor. Türbülansın şiddetini artırma olasılığı yüksek. Kemerleri bağlı tutmaya devam etmek zorunlu. KKTC ve Türkiye olarak ekonomik türbülansta olduğumuzu daha önceki yazımda belirtmiştim. Bu durumunun bir süre daha devam edeceği anlaşılıyor. Türbülans sarsıntıları bazı sektörlerde kendini iyice hissettirmeye başladı. 2019 yılının zor bir yıl olacağı anlaşılıyor.
Bu nedenle sakin olup panik yapmadan, sarsıntının geçmesini beklememiz lazım. Geçecek zaman içinde ise siyasi partilerin seçim manifestolarında halka yapmayı vaat ettikleri reformları yürürlüğe koymaları gerekecektir. Türbülansı az bir şiddetle atlatabilmenin tek yolu budur. Aksi takdirde oksijen maskeleri ortaya çıkacaktır. İnşaat sektörü eskisi gibi değil. Hız kesmiş durumda. Konut talebindeki azalma gözle görülür, elle tutulur bir hal aldı.
Temeli atılmış ancak devam ettirilmeyen şantiyeler mevcut. Yüksek öğrenimde özellikle TC uyruklu öğrenci sayısında düşüş var ve devam edeceğe benziyor. Kiracı bekleyen konut ve iş yeri sayısı çoğalmakta. Turizm sektörü ise mevsim faktörü ve döviz kurunun etkisi ile yabancılar için şimdilik nispeten iyi. Çevre kirliliği ise bu sektör için en büyük sorun olmaya devam ediyor. 11 Eylül 2001 terör saldırısının yaşandığı günlerde dönemin ABD başkanı George Bush yaptığı çağrıda “Ülkemiz ciddi tehdit altında. Bu tehdidi en az zararla atlatabilmek için gücünüzün yettiği kadar harcama yapın, ekonomi yavaşlamak bir yana hızlansın” mesajını verdi. Halk harcama yaptı ve ABD ekonomisi sıkıntılarını kolaylıkla atlattı.
ABD ekonomisi için doğru olan bu çağrı, bizim için doğru değildir. KKTC gibi ithalata dayalı küçük ölçekli pazarlarda halkın bunu uygulaması piyasa fırsatçılarının ekmeğine yağ sürülmesi demektir. Tüketiciler olarak birlikte yaşadık ve gördük.
Bazı ithalatçılar, ithal mallarının fiyatlarını yükselen döviz kuruna paralel hem güncelledi hem de ellerindeki stoku ne kadar bir sürede ellerinden çıkarabilecekleri hesabı ile döviz kur tahmini yaparak fiyatları daha da şişirdi. Fırsatçıların en büyük savları ise çarşı ve veya süpermarketler bizi 6 ayda öderler oldu.
Süpermarketler de aynı şekilde hareket ederek fırsatçının yaptığı hesaba göre elindeki stok malların fiyatlarını hemen güncelledi. Döviz kurundaki nispeten iyileşmeye ise hiçbiri tınmadı. Amerikan halkı gibi yapacak olursak piyasa fırsatçıları daha da şımaracak.
Bu gibi durumlarda piyasaya ayar yapmak tüketicilerin elinde. Böylesi durumlarda talebi azaltmak, yani daha az tüketmek piyasayı terbiye edici olabilecektir.







Yorumlar kapalı.