Liberalizm, bireysel özgürlük üzerine kurulan bir siyasi düşün öğretisidir.
18’inci yüz yılın ikinci yarısından sonra Avrupa’da egemen olan liberal düzen, düşünsel ve maddi alanda meydana gelen değişikliklerin sonucu olarak 15’inci yüzyılda başlayan ve 18’inci yüz yıla kadar devam eden merkantilizme karşı bir tepki olarak Fransa ve İngiltere’de ortaya çıkmıştır. Bu ülkelerde kısa bir süre uygulama olanağı bulmasına karşın çok sayıda düşünür tarafından savunulmuştur.
Merkantilizm
Merkantilist politikanın temel amacı, ülkeye giren altın-gümüş miktarını arttırmak, ülkeden çıkan altın-gümüş miktarını ise azaltmaktadır.
Bu politika, olası cari işlemler açığını azaltmayı ya da cari işlemler fazlasına ulaşmayı amaçlar. Bu düşünüşe göre; sürekli olarak dış ticaret fazlası veren ülkelerin zenginleşeceği ve askeri-siyasal açıdan güçleneceğine inanılır.
Laissez faire anlayış
Laissez faire Fransızcada bırakınız yapsınlar anlamını taşır. Devletin ekonomiye karışmaması ilkesidir.
Devletin ekonomiyi kendi haline bıraktığında, ekonominin en iyi şekilde işleyeceği yönündeki öğretinin temelidir. Kapitalizm ile sıkça karıştırılan, Amerika Birleşik Devletleri’nde solculuk, Avrupa’da sağcılık olarak algılanır. Günümüzde hiçbir ülkede liberal bir düzen söz konusu değildir. Bu manada bu düzen tarihe mal olmuş ve tarihin derinliklerinde kaybolmuş da değildir.
Bugünkü ekonomik düzenlerin doğuşuna ve hukuki çerçevesinin oluşumuna öncülük etmiştir. Keza bazı toplumların refah düzeylerinin oluşumunda da önemli bir rol oynamıştır. Liberal düzen gerek kapitalist ve gerekse sosyalist düzenin doğuş nedeni olmuş, kapitalist düzenin ilk aşamasını oluşturmuştur.
Bu nedenledir ki bu görüşü savunan ekonomistler liberalizm ve kapitalizm arasında büyük bir benzerlik ve yakınlık olduğunu ileri sürerler. Ekonomik düzenlerin tarihi gelişimine göz atacak olursak fikirler daima olayların gelişimine koşut bir seyir izlemiş önce öğreti sonra da düzen haline dönüşmüştür.
ABD’de liberaller
Amerika Birleşik Devletleri’nde solcu ile eş anlamlı kullanılan sözcük, solcuların ekonomik liberalizmi savunduğundan değil, dönemin ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’in aslında sosyal demokrat içerikli Yeni Sözleşme İngilizcedeki karşılığı ile New Deal politikalarına liberal adı vermesinden kaynaklıdır.
Yeni Sözleşme yani New Deal; 1933’te Büyük Bunalım’ın etkilerine karşı önlem almak için Başkan Franklin D. Roosevelt tarafından geliştirilen ekonomik önlemlerdir. Büyük çaplı kredi verilmesine dayalı bu önlemler bir kamu hizmeti programı içeriyordu. Bu programla işsizliğin 7 ila 10 milyon arasında azaltılmasının başarıldığı kayıtlıdır. Bu nedenle Reagan ve Bush gibi muhafazakâr (conservative) başkanların liberal sözcüğünden hiç hoşlanmadıkları bilinen bir gerçektir.
Hatta Başkan George Bush, rakibi John Kerry’ye olumsuz puan kazandırmak adına hakkında; senatodaki bir numaralı liberal yani number one liberal of the senate diye bir tanımlama yapmıştır.
Avrupa’da liberaller
Liberaller Avrupa’da daha çok merkezde kabul edilirler. Muhafazakârların topluma tutucu müdahalelerinden kaçınırlar. Hem sağ hem de sol partilerle ortak hükümet kurabilirler.
Hem ekonomik hem siyasal liberalizmi savunurlar. İşçilerin seçme hakkını elde etmesini sağlayan partiler genelde liberal partiler olmuşlardır.
Türkiye ve KKTC’de liberaller
Türkiye’de ise liberal görüşler genelde sağla özdeşleştirilir. Sağ partiler ekonomik liberal politikalar uyguladıkları için liberal aydınlar genelde sağdaki partilere destek verirler. Solcular da bunlara liboş adını taktığı için iyice sağcı damgası yemişlerdir.
Liberalizm, gerek Türkiye ve gerekse KKTC de kalıcı bir siyasal düşünüş haline gelemedi. Bu yönde bazı kimselerin ön plana çıktığı ve parti olarak da kurulmuş örneklerinin olduğu söyleyebiliriz.
Her şey daha iyi ve daha mutlu bir yaşam için
Değişen yaşam koşulları ve geçen zamana karşı tarihin değişik dönemlerinde, nasıl daha iyi ve daha mutlu bir yaşama kavuşulacağı üzerinde görüşler ileri sürülüp, kuramlar geliştirilmiştir.
Daha gönençli, daha özgür bir toplum söz verisi ile hayatını, özgürlüğünü ve iyeliğini, korumak ve geliştirmek adına ortaya atılan liberalizm de bu ideolojilerden biridir.
Devletler ve yönetenler farklı düzeylerde olmak üzere bu düşünlerin etkisini hissederler ve günün gereksinmelerine göre bu düşüncelerin bir bölümünü ya da önemli bir kısmını benimserler. Bu noktada devleti ve toplumu yönlendirmeyi isteyen partilerin de bu ideolojilerin taşıyıcı ögeleri olduğu belirtilebilir.
Liberal kavramının kökeni
Liberte sözcüğü, liberalizmin çıkış noktasıdır. Türkçe kavramında yaşanan gelişim, liberal düşüncenin kendi içinde geçirdiği evrimi ve toplumsal yaşamdaki yansımalarını göstermektedir. Osmanlıcada, Farsça kökenli serbesti sözcüğü ile Arapça kökenli hürriyet sözcüğü büyük ölçüde, eş anlamlı olarak kullanılmıştır.
Serbesti sözcüğü, somut olarak özgürlükleri tanımlamak için kullanılırken; hürriyet sözcüğü, tek tek özgürlükleri ifade etmekten çok, genel ve soyut bir özgürlük ilkesini belirtiyordu. Buradan hareketle liberalizm, özgürlüğü savunan bir düşünce hareketidir.
Bu manada liberalizm, bireyciliğe dayalı, ussal bireylerin, siyasal ve ekonomik alandaki hak ve özgürlüklerini güvence altına alan, piyasayı doğal işleyişine bırakarak, devletin ekonomiye müdahalelerinin en az düzeye indirilmesini savunan bir öğretidir.
Liberal düşün bağlamında üzerinde hem fikir olunan ilkeler aşağıdaki şekilde belirtilebilir:
1- Bireysel özgürlük ve insan hakları (individual freedom and human rights)
2- Anayasacılık (constitutionalism) ve hukukun üstünlüğü (rule of law)
3- Sınırlı devlet (limited state)
4- Tarafsız devlet (unbaised state)
5- Piyasa ekonomisi (market economy)
Liberal düşün sahibi kişilerin üzerinde hem fikir oldukları bu ilklerin yanı sıra liberalizm;
1- Liberal ekonomik düzen (liberal economic order)
2- Liberal siyasal düzen (liberal political order)
olmak üzere de ikiye ayrılmaktadır.
Liberal ekonomik düzen, piyasa ekonomisi anlamına gelirken; liberal siyaset düzen de, liberal demokrasi anlamına gelmektedir.
Liberal ekonomik düzenin ilkeleri kısaca şu şekilde belirtilebilir:
1- Özel mülkiyet (private ownership)
2- Rekabet (competition)
3- Miras (inheritance)
4- Serbest girişim (free enterprise)
5- Fiyat mekanizması (price system)
6- Temel ekonomik haklar ve özgürlükler (basic economic rights and freedoms)
Liberal siyasal düzenin ilkeleri ise:
1- Hukukun üstünlüğü (rule of law)
2- Sınırlı ve sorumlu bir devlet anlayışı (limited and responsible state understanding)
3- Temel siyasal haklar ve özgürlükler (fundamental political rights and freedoms)
Bireysel özgürlük ve bireysel haklar düşüncesinden yola çıkan liberalizm, daha sonraki yıllarda farklı anlamlara büründü ve bireylerin eşitliğinin de önemine vurgu yapmaya başladı.
Klasik liberalizm bireysel özgürlüklerin rolünü vurgular. Sosyal liberalizm ise özgürlüklerin rolüne vurgu yaptığı kadar bireylerin eşitlik hakkı ilkesinin önemine de vurgu yapar. Bu anlamda sosyal liberalizm özgürlük ile eşitlik arasında bir denge kurmaya çalışır.
Liberal görüşü savunanlar geniş bir bakış açısı benimsemekle birlikte genel olarak;
1- İfade özgürlüğü (freedom of expression)
2- İnanç özgürlüğü (freedom of belief)
3- Basın özgürlüğü (freedom of the press)
4- Serbest ticaret (free trade)
5- Sivil haklar (civil rights)
6- Laik devlet (secular state)
7- Çoğulcu demokrasi (pluralist democracy)
8- Özel mülkiyet (private propriety)
gibi fikirleri savunur.
Büyük Larousse Ansiklopedisine göre liberalizm,
1- Özü, iktidarın herhangi bir biçimde yoğunlaşmasının bireysel özgürlükleri yok edeceği anlayışına dayanan ve egemen devlet ile egemen insanın nasıl bağdaştırılacağını çözümlemeye çalışan, bunların sonucu olarak da siyasi iktidarın ekonomik ya da siyasal herhangi bir gücün elinde toplanmasının önüne geçecek formüller, yöntemler üretmeye elverişli bir sözcüktür.
2- Kişi özgürlükleri, düşünce özgürlüğü ve siyasi özgürlükler yanlısı kişi; başkalarına karşı hoşgörülü olan kimse, hoşgörüye dayanan tutum anlamına gelmektedir.
Liberal sosyal politika anlayışının geçerli olduğu Kanada, ABD ve İngiltere gibi belli başlı ülkelerde, iki temel özellik ön plana çıkmaktadır.
Birincisi, klasik bırakınız yapsınlar anlayışı çalışma ahlakını güçlendirmek ve bağımlılığı azaltmak için caydırıcı yoksul yardımlarını desteklemektedir.
Bunun yanı sıra, hayırseverlik ve yardımlaşma kuruluşları yardımı hak eden yoksullar ile hak etmeyen yoksulları birbirinden ayırmakta ve aynı zamanda yardıma hak kazanan yoksulların rehabilite edilmesi ve bağımlılık halinden kurtulması için önemli işlevler de üstlenmektedir.
Öte yandan, liberal düşünce muhafazakâr görüşle benzer biçimde aile, komşu, toplumsal dayanışma ve dini kurumlar gibi özel refah kurumlarının sosyal sorunlarla savaşımda etkili ve önemli bir rol oynayabileceğini de savunmaktadır.
Laissez faire est laissez passe
18’inci yüzyıl Fransası’nda bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler ilke sözü fizyokratlar tarafından yaratılmıştır.
Laissez faire’ nin temel varsayımı, engellenmemiş piyasa ekonomisinin doğal olarak bir denge yaratacağıdır. Bu husus genellikle tam rekabet kuramıyla açıklanır.
Fizyokratlar
Ülke ekonomisi ile insan vücudundaki kan dolaşımı arasında benzerlik kurup, ekonomik işleyişi dairesel akımla açıklamaya çalışmışlardır. Fizyokratlar ekonomik ferahı altın/sikke yerine tarımsal üretime bağladılar. Ayrıca devletin ekonomik yaşama karışmasına karşı çıktılar.
Laissez faire, laissez-passer yani bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler ilke sözünü yukarıda da değindiğim gibi ilk dile getirenler fizyokratlardır. Yine fizyokratlara göre devlet tek bir vergi almalıdır o da tarım sektöründen alınmalıdır.
Bir aktarıma göre dönemin Rus Çariçesi kendi ülkesindeki ekonomik çalkantıları gidermek için danışman olarak bir grup fizyokratı sarayına davet etmiş ve var olan durumu iyileştirmenin yollarını danışmış. Fizyokratlardan aldığı cevap ekonominin hangi koşulda olursa olsun kendi haline bırakılması ve bunun da sonuçta dengeyi sağlayacağı yönünde olunca kendilerine kapının gösterilmesini rica etmiştir.
Bu bakış açısından; aynı mal ve hizmeti üreten çeşitli girişimlerin aralarındaki rekabeti kaldırma veya azaltma amacıyla birleşmelerini (kartel) denetlemek ve fiyat dengesini korumak gibi piyasa rekabetini özendirme çabalarıyla sınırlandırılmadıkça devletin karışması zararlıdır.
Bu görüşe göre piyasa arz ve talep düzeneği fiyatları kendiliğinden belirler. Oluşacak fiyat dengesizliği ise gereken sürede kendiliğinden düzelecektir. Akla dayalı olarak hareket eden insan kendi doğrusunu bulurken ekonomik düzen de denge kazanacaktır. Fiyatların ucuzlaması, ücretlerin dengeye kavuşması, istihdamın artması, üretimin artması için de serbest piyasa modeli uygulanmalıdır.
Son söz: Herkes dünyayı değiştirmeyi düşünür, ama kimse kendini değiştirmeyi düşünmez. (Leo Tolstoy)







Yorumlar kapalı.