“Gelibolu’dan Stalag’a
İkinci Dünya Savaşında Kıbrıs”
 

   Kıbrıs tarihi üzerine araştırma, yazı ve yayınları ile bilinen değerli düşünce insanlarımızdan biridir, Ulus Irkad.
   15 Temmuz 1974 sonrası Baf’tan göç ederek Mağusa’ya yerleşen Hüseyin Irkad’ın da oğludur. Baba – oğul; yalnızca, çok uzun yıllar çeşitli ilkokullarımızda öğretmenlik hizmet vermiş olmanın ortak yanında değil, birbirleriyle yarışırcasına kitap okuma tutkusu, yazarlık ve edebiyatımızın farklı alanlarındaki düşünsel üretimleriyle de buluşmanın özelliğini taşırlar.
   Ulus; Ekim 2017’de, 37 yıllık öğretmenliğinden emekliye ayrılırken yazmış olduğu veda yazısında şöyle der:
  

37 Yıllık
Eğitim Hizmeti…
 

   – “Gazi İlkokulu’nda 26 yıldır görev yapıyorum. 11 yıl da Şehit Osman Ahmet İlkokulu’nda görev yaptım. Öğretmenlik mesleğine başlamadan Alsancak Küçükler İlkokulu’ndan sonra Karaoğlanoğlu İlkokulu’nda rahmetli Mehmet Manavoğlu Hocamın yanında da iki ay, Attila Karabetça arkadaşımla öğretmen-stajyerlik yapmıştık (1978)”
   *     *     *
   Bugün, kültür sanat sayfamıza taşıdığım Mart 2020 basımı “Gelibolu’dan Stalag’a – İkinci Dünya Savaşında Kıbrıs” başlıklı – şimdilik – son yayınından önce “Kıbrıs İkonokrafisi – 1996”, “Cyprus, Our Green Island of Hope: Storiesand Poems From Ftherand son – 2010”, “1974, Baf Çarpışmaları ve Kocatepe Olayı – 2011” ve “Baf’ta ve Mağusa’da Yazdığı Şiirleriyle Kıbrıslı Türk Edebiyatı’nda Hüseyin Irkad -2014” başlıklı kitapları da okurlarıyla buluşan yayınlarıdır.
 

Nazi Esir Kampı:
“Stalag”…
 

   Kitaba adını veren Stalag’a gelince…
   Stalag 319; Nazi Almanya’sı tarafından Polonya’ya bağlı Świętoszów’de kurulan en büyük esir kamplarından biri idi. 319 A, 319 B ve 319 C adındaki üç alt kamptan oluşuyordu.
   Stalag 319; Temmuz 1941 – Nisan 1944 yılları arasında Chełm’de yer alan Nazi esir kampında yaklaşık 180 bin Sovyet askerinin kaldığı yazılmaktadır. Savaştan sonra kamp mezarlığında 60 bin kişinin cesedi bulundu. Ayrıca tanıkların ifadelerine göre buradaki 30 bin civarında kişi savaş sona ermeden önce Naziler tarafından yakıldı. Nazilerin savaş esirlerine karşı işledikleri suçlar kapsamında pek çok kişi burada öldürüldü.
                                                               ***
   Ulus Irkad, bu kitabında, yalnızca İkinci Dünya Savaşı’na Kıbrıs’tan, İngiliz ordusuna paralı asker olarak katılan Kıbrıslıların (Türk – Elen) savaş ve esirlik anılarını değil; Birinci Dünya Savaşı’nda Kıbrıs Karağulos Esir Kampı’na çeşitli Osmanlı cephelerinden İngilizler tarafından esir alınarak getirilenlerin öykülerini de okurlarıyla paylaşmaktadır.
   Ulus, kendi yaşamöyküsünü, özetle, şöyle anlatır:
  

“Okumaya ve Yazmaya
Hep Devam Ediyorum”
 

   “5 Eylül 1957 tarihinde Baf’ta doğdum.
   Tam ilkokula başladığımda savaş çıktı ve birkaç sene okula gidemedim. Daha sonra okullar hızlandırılmış eğitimle açıldı. İlkokul üçüncü sınıfa kadar her sınıfı üçer ay okudum. Bu yüzden matematiğim zayıftı. Türkçem ilk başlarda kötüydü ama daha sonra da bir açlıkla kitap okumalarım başladı. Yani 9 yaşımdan beri okuyorum. 14 yaşımdan beri de hem İngilizce hem de Türkçe okumaktayım.
   İlkokula, ortaokula ve liseye ikinci sınıfa kadar Baf’ta devam ettim. Sonra 1974 yılında tekrar savaş çıktı. Ama bu defa savaş sırasında da devamlı okudum. Esir düşünce de böyle oldu. Eğitimime esirlikten sonra Mağusa Namık Kemal Lisesi’nde devam ettim. Zor oldu ama liseyi de bitirdim. 1976-79 yıllarında Öğretmen Koleji’ne devam ettim. Sonra askerlik ve öğretmenlik…
   Öğretmenliğim sırasında birçok eğitim kursları için İngiltere ve ABD’ye gittim.
   Öğrendiklerimi hep sınıflarıma taşıdım. Yine öğretmenliğim sırasında yüksek lisans yaptım. Sonra doktora programına devam ettim ve “Eğitim Reformlarının Uygulanmasında Paydaşların Önemi” başlıklı tezimle doktora eğitimimi tamamladım. Birçok düşünce dergisi, ulusal ve uluslararası akademik dergi ve gazetede yazılar ve makaleler yazdım. Bunun yanında basılmış kitaplarım da bulunmaktadır. 37 sene çalıştıktan sonra 2017 yılında emekliye ayrıldım. Hâlâ daha okumaya ve yazmaya devam ediyorum…”
 

Kuzey Afrika’da
Almanlara Esir Düşen
Bir Kıbrıslı Türk Asker…
 

   İkinci Dünya Savaşı’nda İngiliz ordusuna paralı asker olarak katılanlarımızdan Lefkeli Mustafa Zeki Şakir, anılarını, şu sözlerle paylaşır:
                                                      ***
   – “Orduya 4 Nisan 1940 tarihinde katıldım. Üç aylık bir eğitimden sonra iki hafta içinde Mısır’a geçtim. Sidi Barrani’deki iyi ve kötü günlerden sonra Sahara’daki Mersa Matruh’a gittim. Sonra da Sallum’a, Gabutsa’ya, Bardio’ya, Tobruk’a, Makili’ye ve daha birçok başka yerlere gittim.
   Sonunda Almanlar Afrika’ya geldiği zaman El-Alamain’e kadar geri çekilmek zorunda kaldık. O sırada ansızın Agidabia’ya kadar tekrar ilerledik. Rommel Afrika’ya geldiği zaman tekrar geri çekilmeye başladık. Almanlar Sahara yoluyla ilerlediler. Bir başka Alman birliği de deniz tarafından ilerliyordu. Sonunda Nisan 1941’de Almanlar tarafından esir alındık.
   Daha sonra Bingazi’ye götürüldük. Limanda çalışıyorduk. Gemilere benzin, buğday, mısır yüklüyor ve indiriyorduk. Bir ay sonra Tripoli’ye nakledildik. Yine gemileri yüklüyor ve boşaltıyorduk. O sırada müttefikler Tripoli’yi çok şiddetli bir şekilde bombalamaya başladılar. Almanlar bütün savaş esirlerini İtalya’ya nakletmeye karar verdiler. İtalya’da birçok kampta kaldık. Bu kampların isimlerini sayamam. Çünkü İtalyanlar sivil halka, savaşın çok iyi gittiğini göstermek için, her zaman esir aldıkları kişileri göstermek istiyorlardı. Daha sonra İtalyan hükümeti savaş esirlerini her biri 50 esirden oluşan gruplara ayırmaya karar verdi.
   1941, 1942 ve 1943 yılları boyunca çiftçi olarak çalıştık. Müttefikler Fransa’yı istila ettiği zaman, Almanlar İtalya’dan çekilmeye başladılar. Bu sırada savaş esirlerini ve genç İtalyan çocuklarını Almanya’da çalıştırmak için beraberlerinde götürüyorlardı.
   Aralarında benim de bulunduğum 50 kişilik esir grubu İtalya’nın yukarısındaki Milano’ya götürüldük. Kampımız Marianno Gomense denilen yerdeydi. İsviçre yoluyla kaçışımın ne kadar dehşet verici olduğunu anlatamam.
   Kampımızı koruyan sadece tek bir İtalyan askeri vardı. Ona biraz para ve sigara verdik. Kamptan ayrılmamıza izin verdi. O da Almanlardan kaçıyordu. Hepimiz farklı çiftliklere gittik. Sivil insanlar bize elbise verdiler. Çok becerikliydim. Kazak, ceket ve bir çift ev yapımı sandalet aldım.
   Eylül başlarıydı. Bir kadın bulmayı başardım. Ona biraz Mısır parası ile yüzüğümü verdim. İsviçre sınırına kadar bana refakat etmesi konusunda anlaştık.
   Karı-koca tavrı takındık. Local Council’a gittik. Vatandaşlık belgesi aldık. Benim adım Milanolu “Mario Lorenzo” idi. Daha sonra bir tren bileti aldık. Geceleyin sınıra yakın bir köy olan Mariano Comense’ye gitmek için oradan ayrıldık. Çalılar içinde uyuduk. Sabahın erken saatlerinde sınıra vardık. Orada izinli olarak sınır bölgesinde çalışan birini bulduk. Sahte eşim beni sınırın ötesine götürmesi için birini buldu. En nihayet sınırı geçtik.
   En yakındaki sınır muhafız kulesine giderek teslim oldum. Askerlik cüzdanımı ve hepsi de Kıbrıs’tan gelmiş birkaç mektubu gösterdim. Bu mektuplar Kızılhaç yoluyla İsviçre’den geliyordu. Beni 22-23 Eylül’e kadar Liechtenstein Dietfurt Brumedern St. Galen Grantercswill Litisburg’a götürdüler.
   Müttefikler Fransa’ya girdiği zaman trenle Fransa’ya gitmek üzere İsviçre’den ayrıldık. Marsilya’da bir hafta zorunlu olarak kampta kaldık. Daha sonra Marsilya’dan gemiyle İtalya’ya gittik. Orada iki hafta kaldık. Daha sonra ise gemiyle Mısır’a, oradan trenle Hayfa’ya. Hayfa’dan da gemiyle Kıbrıs’a gittik. İtalya’dan Mısır’a dönüşümüzde İskenderiye’nin 25 mil dışında bulunan Urumiye adlı yere gittik. Ordudan ayrılana kadar (1946) orada kaldık.”
                                                                             ***
   Değerli dostum Ulus Irkad’ı, Kıbrıs sosyal yaşam tarihimiz içerisinde yer alan önemli bir dönemeci ve buna bağlı olarak yaşanmış insan öykülerini “Gelibolu’dan Stalag’a – İkinci Dünya Savaşında Kıbrıs” kitabı ile günümüze taşıdığı, kültürel hafızamızın biraz daha donanır olmasına emek verdiği için, kutlarım.

Adanır’dan 20’nci Kitap:
“Memleketimizde Muhacir Yahudiler

1946 – 1949”
 

   Dilimizde, kimi insanlar için sıklıkla kullandığımız “on parmağında on marifet” deyimi vardır.
   Türk Dil Kurumu diyor ki: “Marifet” kelimesinin kökü, irfandır. İrfan, hem ölçülü davranmak hem de kültürlü olmak anlamına gelir. Marifet sözcüğü ise günümüzde yetenek ve zanaat anlamına dairdir. “On parmağında on marifet” ise kolay öğrenen, birçok konuda yetenekli ve usta olan kişi demek. Deyimde yer alan “on” kelimesi de “Çok” manasında kullanılmıştır.
   *     *     *
   Yalnızca tanışmaktan değil, Bayrak Radyo Televizyon Kurumu yıllarımda da hem haftalık sokak çekimi programlarımızda hem ortak belgesel yapımlarımızda birlikte çalışmaktan büyük bir mutluluk ve gurur duyduğum kadim dost Eralp Adanır, işte bu “on parmağında on marifet” olan değerlerimizden, kültür – sanat insanlarımızdan biri.
   Şöyle bir saymaya başlarsak eğer; müzisyen (bateri, gitar, bendir vs. enstrüman kullananı), araştırmacı, yazar (hem kitap hem gazete köşe yazarı), televizyon program yapımcısı ve sunucusu, besteci, vokalist, yayıncı ve başta kurucusu ve başkanı olduğu “Mete Adanır Vakfı” yanında başkaca sivil toplum örgütü vakıfların da kurucu üyesi…
  

“Memleketimizde Muhacir Yahudiler
1946 – 1949”
 

   Deneme yazılarından oluşan ilk kitabını “Ben ve Ben” adıyla 1991 yılında yayınlayan Eralp Adanır, günümüze değin 20 kitabını kendi adına yayınlarken; “Mustafa Doğrusöz: Silik Anılar Durağı – Cennete Düşen Gölge” (Nisan 2022) kitabını da yayına hazırlamış; dört seriden oluşan “İzler Silinmeden” araştırma kitaplarını da (Mahmut İslâmoğlu, Altay Burağan, Şevket Öznur’la) ortak yayın olarak arşivlerimize kazandırmıştır.
   Eralp’ın 323 sayfadan oluşan ve kısa süre önce (Ocak 2023) okurlarına sunduğu – şimdilik – son kitabı ise “Memleketimizde Muhacir Yahudiler 1946 – 1949” adını taşırken, “Yazarın Notu” başlıklı yazısında, kitabının içeriğine ilişkin şu bilgileri verir:

Yazarın Notu…
 

   “İkinci Dünya Savaşı sonrası özellikle Yahudi ırkının Nazi Almanya’sı tarafından büyük bir kıyıma uğratılması, insanlık dışı davranışlara maruz kalması, dünya tarihi içerisinde yer alan önemli olaylardan biridir.
   Yurtsuz kalan binlerce Yahudi’nin yeni yurt edinmek için, daha önceden anayurt bağlamında yapılan çalışmalarda, Filistin toprakları uygun görülmüş, savaş sonrası ise bu topraklara yerleştirilmek için gemilerle önce Mağusa’ya, buradan da Filistin’e yeni bir göç akımı organize edilmişti.
   1915 Çanakkale muharebesinde İngilizlere esir düşen Osmanlı askerlerinin tutsak olarak (1915-1920) getirildikleri “Mağusa’nın Karağulos Esir Kampı”, 13 Ağustos 1946 tarihinden itibaren yeniden düzenlenerek, bu kez İkinci Dünya Savaşı sonrası Yahudilerin “Muhacir Kampı” halinde kullanımına veriliyordu. Bu çalışmamızda eski Kıbrıs Türk Basınımızda yer alan “Hür Söz” gazetesinin haberleriyle yol alacağız.
   Bu haber yol alışında, gazetenin yazım hataları bazen tarafımca düzeltilmekle beraber, o günlerde kullanılan Türkçe dilinin orijinal halini bozmamak adına müdahale etmediğimi belirtmek isterim.
   O günlerin Halkın Sesi gazetesinde de konuyla ilgili haberler yorumlar yayınlanmıştır. Fakat ben sadece “Hür Söz” gazetemizdeki haber ve yorumlarla bu konuyu ele almak istedim. Bazı haberler veya yorumları daha iyi anlamak ve değerlendirebilmek adına, o konu üzerinde araştırma yaparak bu çalışmaya dâhil ettim.
   Ada’ya Yahudi Muhacirlerin geliş ve gidişleriyle ilgili haberler bir yana, beni daha fazla etkileyen ve üzerinde yorumlar yapmama neden olan konular, buradaki sosyal ve politik yaşamlarla ilgili olmuştur. Bu noktada tüm yorumları politik düşüncem-görüşlerim içerisinde değil, “insani” boyutuyla ele almak ve bu şekilde yorumlamayı seçmişimdir.
   Elbette bu konu hakkında başka yazarlarımız kitaplar yayınlamış, makaleler, köşe yazılarında ele alınmıştır akademik açıdan. Fakat ben “akademik” dilden ve yazılımdan öteye, buraya mecburen getirilen, burada konaklayan ve bu insanlara kucak açan ya da eleştiren ada halkının insani davranışlarının yansımalarıyla yol almayı seçtim. Bu vesileyle bir müzik konseri, bir futbol karşılaşması, kamptaki dersler, doğumlar da benim için büyük önem taşımıştır. Ve tüm bunları bir hikâye diliyle anlatmaya çalıştım.
   Yahudi Muhacirlerin yaklaşık 3 yıllık Mağusa ve Dikelya’da bulunan kamplardaki yaşamını ve özellikle Filistin’e gitmek için Yahudi Muhacirleri taşıyan gemilerdeki yaşam mücadelesini sinemaya taşıyan en önemli film ise, Exodus idi. Yönetmenliğini Otto Preminger’ün üstlendiği ve 15 Aralık 1960 tarihinde ilk kez ABD’de izleyicisiyle buluşan filmin başrolünde ise Paul Nevvman, Yahudi Mültecileri kamplardan kaçırıp İsrail topraklarına ulaştırmaya çalışan Ari Ben Canaan adlı bir kişiyi canlandırıyordu. İngilizler tarafından durdurulan gemideki mücadele ve Mağusa’da çekilen görüntüler birinci bölümde yer alırken, filmin ikinci bölümü ise İsrail Devleti’nin kuruluş hikâyesini ele almıştı.
   O yıllarda gazetelerimizdeki Türk dilinin kullanımında bazı eski Osmanlıca kelimeleri de zaman zaman görmekteyiz. Hatta günümüz Türkçesinde farklı harflerle yazılan kelimelerin de mevcut olduğu bir gerçek. Ben kelimeler haricinde zaman zaman Osmanlıca kelimelerin yanına günümüzdeki anlamını da katarak, siz okurların konuyu daha iyi anlamalarına yardımcı olmaya çalıştım.
   Kitabımızın ismi ise “Hür Söz” gazetesinde konuyla ilgili yayınlanan “ilk fotoğraflı haberin” başlığından alınmıştır.”
 

Kıbrıs Coğrafyasında
“Davut Yıldızı”…
 

   “Kıbrıs Coğrafyasında “Davut Yıldızı” başlıklı önsözde ise şöyle yazar:
   “İlkokul kitaplarımızdan başlamak üzere bilinir ki, çağlardan beri, Akdeniz sularında kan revan – tuz köpük çalkalanıp duran ve de adına “Kıbrıs” denilen bu ada topraklarından söz açıldı mı, gayrı ezber olmuş şu cümle hep tekrar ve tekerrür etmektedir.
   – “Kıbrıs, tarihsel varlığı boyunca sayısız kültürlerle egemenliklere ev sahipliliği yapmış, bu ada coğrafyası üzerinden nice krallıklar, hükümranlıklar, imparatorluklar gelip geçmiştir…”
   Geldiler yönettiler, savaştılar yenildiler ve de nihayetinde kaybedenler, kazananlara devrederek, gittiler…
   Mısırlılar Hititlere, Fenikeliler Asurlulara, Asurlular Perslere…
   Emeviler Lüzinyanlara, Lüzinyanlar Cenevizlilere, Cenevizliler Memlüklere, Memlükler Venediklilere…
   Sonrası Osmanlı sonrası İngiliz sonrası malûm…
   Çağlardan gelen yaraları kapanmaz, fitil tutmaz bir adadır, Kıbrıs Adası…
   Uğruna; nice kafalar kopartılırken boyunlarından, nice kollar da kesilip düştü yere, omuz başlarından…
   Ve lâkin:
   Her ne kadar, “AK-Deniz” dense de dört yanını kuşatarak çalkalanan sularına, bu sular, “AH-Deniz”dir aslında…
   Kansız, kayıpsız ve “Ahh”sız yaşamadı hiç!
   Tarihinde az bilinen “Ahh”larından biri ise, hiç kuşkusuz, İkinci Dünya Savaşı’yla birlikte bu ada coğrafyası üzerine yaklaşıküç yıl süreyle yaslanan “Davut Yıldızı”nın yaşanmış öyküsüdür…
   İsmini, Antik İsrail’in kralı Davud’dan alan yıldız, M.Ö. 1000’li yıllardan beri Yahudilerin millî sembolüdür. Ve bu sembol, binlerce “Yahudi mültecinin” bayrağı olarak Kıbrıs rüzgârlarında özgür ve gönlünce dalgalanmasa bile, Yahudi halkının iskân edildiği askeri kamplarda tarihe not düştüğü yadsınmaz bir gerçektir.
   Yazıma başlarken, bu topraklar üzerinden gelip geçen “Egemenlikler”den söz etmiş, isimlerini anmış, anımsamıştık kısaca…
   “Davut Yıldızı”nı, gelip geçenlerden ayıran en önemli özellik, şudur:
   Çağlar boyunca gelenler; kendi sosyal, kültürel, ekonomik, askeri ve siyasal “Güçleri” ile geldiler hep…
   “Davut Yıldızı” ise bu topraklara ilk kez 1946 yılının Ağustos ayından başlamak üzere on binlerce mülteci olarak gelmiş, ancak, bu Ada’dan ayrılırken kâğıt üzerinde de olsa, kendi “İsrail Devletinin altyapısını” kurarak ayrılmıştır…
   Ancak; Ada’dan ayrılış öylesine tarihsel bir vakaydı ki, başrollerinde Paul Newman ve Eva Marie Saint’in rol aldığı ve LeonUris’in 1958 tarihli ve aynı adlı romanından sinemaya uyarlanan “Exodus” adlı uzun metrajlı sinema filmi Mağusa – Lefkoşa ekseninde Kıbrıs’ta çekilerek dünya sinema tarihine de kazandırılmıştır.
   İşte bu, Kıbrıs tarihi üzerine kendi mührünü basan “Davut Yıldızı” ile halkının mülteci izlerini geçmiş gazetelerimizden biri olan “Hür Söz” arşivinden büyük bir sabır ve titizlikle araştıran sevgili dostum Eralp ADANIR, bugüne değin yazılanlarından farklı bir algı ve yaklaşımla, konunun, sosyal ve kültürel boyutuna uzanmış, yaşanan trajedinin perde arkasında kalan silik gölgelerini günışığına çıkarmak ve taşımak suretiyle tarihsel vakaya yeni bir gözlem kazandırmıştır.
   Omurgasını, tarihsel belgelerin oluşturduğu bu kitap, günümüzden (2022) 75 yıl geriye uzanmak suretiyle Ada coğrafyasında yaşanan bir dramı yazınsal arşivlerimize taşımak yönüyle de gelecek nesillere “nasıl bir yaralı coğrafya üzerinde” yaşam sürüldüğüne dair önemli bir “Hafıza Kaydı”nda bulunmuştur.
   Değerli kardeşim Eralp ADANIR’ı böylesine önemli bir “Hafıza Kaydı”na belgeleriyle emek verdiği için kutlar, başarılı çalışmalarını ada tarihimiz adına saygıyla alkışlarım.”