Bir adada iki ölçü olur mu? Güney’deki Kıbrıs Türk malları ve hukukî karşılıklılık – V

Kıbrıs’taki mülkiyet meselesi çoğu zaman yalnız Kuzey’de kalan Rum taşınmazları üzerinden anlatılıyor. Oysa 1974’ün yerinden ettiği insanlar tek bir toplumdan ibaret değildi. Güney’de evini, toprağını, işyerini ve aile mirasını bırakan çok sayıda Kıbrıslı Türkün talepleri de aynı hukukî sorunun ayrılmaz parçasıdır. Mülkiyet hakkı gerçekten evrensel bir hak ise, hukukî ölçünün sahibinin kimliğine veya siyasî tanınmaya göre değişmemesi gerekir.
Bu meseleyi köşemde yıllardır yazıyorum. Kıbrıs konusunun bugünkü hâli, 1960 ortaklık Cumhuriyeti’nin 21 Aralık 1963’te silah zoruyla gasp edilmesi ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 4 Mart 1964 tarih ve 186 sayılı kararı ile Rum tarafının adada muhatap alınması neticesinde oluşmuştur. Mülkiyetteki asimetri de bu siyasî asimetrinin doğal uzantısıdır.
Lennart Poulsen’ın 2025 tarihli “Cyprus Property Disputes and the Erosion of Legal Consistency” başlıklı çalışmasının en güçlü bölümlerinden biri, bahse konu asimetriyi gündeme getirmesidir. Poulsen, Kuzey’deki Rum mallarıyla ilgili işlemler nedeniyle yabancı kişilere kadar uzanan ceza süreçleri yürütülürken, Güney’deki Kıbrıs Türk mallarının farklı bir rejim altında tutulduğunu ve Türk maliklerin kendi taşınmazlarına erişimde ciddi güçlüklerle karşılaşabildiğini belirtmektedir.
Bu asimetriyi tartışmak, Güney’deki sistemin varlığını tek başına hukuka aykırı ilan etmek anlamına gelmez. Çatışma sonrasında terk edilmiş malların korunması ve yönetilmesi için geçici vesayet modelleri kurulabilir. Hukukî sorun; geçici koruma mantığının ne ölçüde uzadığı, malikin geri dönüş veya tazmin talebinin hangi şartlarda karşılandığı ve sistemin fiilen mülkiyet hakkını aşırı ölçüde sınırlayıp sınırlamadığı noktasında ortaya çıkar.
Güney’de bırakılan Kıbrıs Türk taşınmazları, Kıbrıs Türk Malları Vasisi olarak bilinen sistem çerçevesinde yönetilmektedir. Poulsen’ın aktardığına göre bu malların bir kısmı uzun süreli kullanım ve kiralama düzenlemeleriyle Kıbrıslı Rumlara veya üçüncü kişilere tahsis edilebilmektedir. Rum tarafı sistemin mülkiyeti devretmediğini, taşınmazları koruma amacı taşıdığını savunmaktadır. Buna karşın malik açısından temel soru değişmiyor: kendi taşınmazına dönmek, kullanmak, gelir elde etmek veya tazminat talep etmek istediğinde önünde gerçekten erişilebilir ve makul sürede sonuç veren bir hukuk yolu var mı?
Bu soruyu somutlaştıran örneklerden biri Emine Hatice dosyasıdır. Poulsen’ın kaynak göstererek aktardığına göre, Baf’ta ailesine ait taşınmaz için 2012 yılında iade veya tazminat talebinde bulunan Kıbrıslı Türk malik, on üç yılı aşkın süre boyunca ilgili makamlardan resmî bir cevap alamamıştır. Dosyanın Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne taşınmasının değerlendirildiği de aynı çalışmada belirtilmektedir. Tek bir olay bütün sistemi ispatlamaz; fakat on yılı aşan cevapsızlık iddiası, etkili başvuru hakkı ve makul süre bakımından ciddi bir hukukî soru doğurur.
Poulsen aynı bağlamda Cambridge Üniversitesi’nden Prof. Eyal Benvenisti’nin, etkili kontrol dışındaki taşınmazlara ilişkin yargı yetkisi konusunda Rum yaklaşımına yönelttiği eleştiriye de yer vermektedir. Benvenisti’ye göre Rum yargısının etkili kontrolü dışındaki taşınmazlar üzerinde yargı yetkisi bulunmamaktadır. Bu görüş tek başına bağlayıcı hukuk değildir; buna karşın tartışmanın yalnız Türk siyasî söyleminden ibaret olmadığını, yabancı hukukçular arasında da yetki ve tutarlılık sorularının gündeme geldiğini göstermesi bakımından önemlidir.
Tablo, Kuzey’deki Taşınmaz Mal Komisyonu ile karşılaştırıldığında daha da anlam kazanıyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Demopoulos kararında Komisyonu Kıbrıslı Rumların talepleri bakımından tüketilmesi gereken erişilebilir ve etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul etmiştir. 2025 tarihli K.V. Mediterranean Tours kararında aşırı gecikme nedeniyle ihlal bulmasına rağmen Komisyonun genel çerçevesini ortadan kaldırmamış, sağladığı tazminat, takas ve iade seçeneklerini ve kaydedilen ilerlemeyi kayda geçirmiştir.
Öyleyse hukukî tutarlılık açısından sorulması gereken soru basittir. Kuzey’deki eski Rum maliklerden etkili bir iç hukuk yoluna başvurmaları istenirken, Güney’deki Kıbrıslı Türk maliklerin önünde benzer derecede erişilebilir, öngörülebilir ve sonuç üreten bir mekanizma bulunuyor mu? Bulunmuyorsa sorun yalnız siyasî eşitsizlik değil, hukukî asimetridir.
Buradaki ölçüyü netleştirelim. Kuzey’de kurulan mekanizma uluslararası bir mahkemenin denetiminden geçmiş, kararları Strasbourg’da tartışılmış ve gecikmesi dahi orada hesaba çekilmiştir. Güney’deki vesayet sisteminin benzer bir denetimden geçtiğini söylemek ise bugün için mümkün görünmemektedir.
Süre meselesi de iki tarafta aynı ciddiyetle ele alınmalıdır. Avrupa Mahkemesi 2025’te Komisyon önündeki aşırı gecikmeyi Türkiye bakımından ihlal nedeni saydıysa, aynı insan hakları mantığı Güney’deki Türk maliklerin yıllarca cevapsız bırakıldığı iddiaları bakımından da hukukî sonuç doğurur. İlke toplumdan topluma değişemez; etkili yol, yalnız kâğıt üzerinde bulunmakla değil makul sürede sonuç üretebilmekle anlam kazanır.
Karşılıklılık kavramını da dikkatli kullanmak gerekir. İnsan hakları, “sen benim vatandaşımın hakkını verirsen ben de seninkini veririm” mantığına bağlı değildir. Bir kişinin mülkiyet hakkı karşı tarafın davranışına göre ortadan kalkmaz. Buna karşın aynı tarihsel çatışmadan doğan benzer taleplerin radikal biçimde farklı muamele görmesi, eşitlik ve hukuk devleti bakımından meşru bir sorgulama alanı yaratır.
Bu tartışmayı köşemde sürdürmemin sebebi de budur. Güney’de malı bulunan Kıbrıslı Türkler çoğu zaman ne haklarını ne de başvuru yollarını biliyor. Kamuoyunun bilgilendirilmesi, bahse konu dosyaların uluslararası mercilere taşınabilmesi bakımından da ön şarttır.
Netice itibarı ile bizim yapmamız gereken, Rum maliklerin haklarını inkâr etmek değil, Kıbrıslı Türklerin haklarını aynı hukuk dili içinde görünür kılmaktır. Bu daha güçlü bir savunmadır. Çünkü mesele “onların hakkı yok” demek değil, “aynı hukuk standardı bizim için de geçerli olmalıdır” diyebilmektir. Bir adada iki ayrı adalet ölçüsü kurulursa hukuk güven değil, güvensizlik üretir. Dizinin altıncı yazısında, uyuşmazlığın Avrupa mahkemelerine taşınmasını ele alacağım…