Protokol 10 ve etkili kontrol: AB hukukunun Kuzey Kıbrıs’taki sınırı -III

Kıbrıs meselesinin Avrupa Birliği boyutunda çoğu tartışma, adanın 2004’te Birliğe alınmasıyla bütün hukukî sorunların tek bir çatı altında çözüldüğü varsayımıyla başlıyor. Oysa katılımın kendisi, adadaki fiilî ve hukukî bölünmeyi görmezden gelmek yerine özel bir düzenlemeyle kayda geçirmiştir. 2003 Katılım Senedi’ne ek Protokol No. 10, bu sebeple yalnız teknik bir belge değil, fiilî kontrol gerçeğinin AB hukukundaki açık ifadesidir.
Protokol’ün başlangıç kısmı da önemlidir. Taraflar, kapsamlı bir Kıbrıs çözümünün henüz sağlanmadığını kabul ederken, bu sebeple özel bir geçiş düzenine ihtiyaç bulunduğunu açıkça kayda geçirmiştir. Yani askıya alma rejimi, geçici fakat hukukî sonuç doğuran bir istisna olarak tasarlanmıştır.
Protokol’ün 1. maddesinin birinci fıkrası son derece nettir: AB müktesebatının uygulanması, Kıbrıs Cumhuriyeti Hükümeti’nin etkili kontrol kullanmadığı bölgelerde askıya alınmıştır. Aynı düzenleme, kapsamlı bir çözüm bulunması hâlinde askıya alma rejiminin kaldırılabilmesine imkân tanır. Böylece AB hukuku, siyasî statü tartışmasına nihaî cevap vermeden, sahadaki fiilî durum ile normların uygulanabilirliği arasında özel bir köprü kurmuştur.
Bu husus Apostolides/Orams kararında da teyit edilmiştir. Adalet Divanı, kuzeyde etkili kontrol bulunmadığını taraflar arasında ihtilafsız bir olgu olarak kayda geçirirken, Protokol No. 10’daki askıya alma rejiminin kapsamını da yorumlamıştır. Mahkeme, askıya almanın kuzeyde müktesebatın uygulanmasına ilişkin olduğunu, bunun Güney’deki bir mahkemenin verdiği hukuk kararının başka bir üye devlette Brüksel I rejimi çerçevesinde tanınmasını otomatik olarak engellemediğini belirtmiştir.
Poulsen’ın özellikle vurguladığı bir cümle daha vardır. Divan, kararının 33. paragrafında, Protokol No. 10’un 1. maddesinin birinci fıkrasında öngörülen askıya almadan sapmanın dar yorumlanması ve kesinlikle gerekli olanla sınırlı tutulması gerektiğini belirtmiştir. Bu ifade, istisnanın genişletilerek kullanılmasına karşı Divan’ın kendi koyduğu sınırdır.
Protokol’ün 2. maddesi ise Yeşil Hat boyunca AB hukukunun hangi şartlarda uygulanacağını ayrıca düzenleme yetkisi vermektedir. Bu ayrıntı dahi, kuzey ile etkili kontrol altındaki bölgeler arasındaki ilişkinin sıradan bir üye devlet içi durum olarak görülmediğini ortaya koyar.
Tam burada iki aşırı yorumdan da kaçınmak gerekir. Birincisi, “Kıbrıs AB üyesidir, dolayısıyla AB hukuku Kuzey’de aynen uygulanır” yaklaşımıdır. Protokol No. 10 bunun doğru olmadığını göstermektedir. İkincisi ise “müktesebat askıda olduğuna göre AB hukukunun Kuzey’le hiçbir bağlantısı olamaz” iddiasıdır. Orams bunun da fazla geniş olduğunu göstermiştir. Hukukî mesele, her AB aracının hangi bölgede, hangi amaçla ve hangi bağ üzerinden uygulanabileceğini ayrı ayrı incelemektir.
Etkili kontrol kavramı burada merkezî önemdedir. Bir hukuk düzeninin norm üretmesi ile o normları fiilen uygulayabilmesi aynı şey değildir. Kuzey Kıbrıs’ta uzun yıllardır ayrı mahkemeler, yasama ve idarî kurumlar işlemektedir. Uluslararası tanınma sorunu bu fiilî kurumsal yapının varlığını ortadan kaldırmaz. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Demopoulos kararında tanınma meselesini etkili hukuk yolu değerlendirmesinden ayırmış ve Taşınmaz Mal Komisyonu’nu tüketilmesi gereken bir iç hukuk yolu olarak kabul etmiştir.
Bu gerçek, son dönemde taşınmaz işlemlerine ilişkin cezaî süreçlerde daha da önem kazanmıştır. Avrupa Tutuklama Müzekkeresi, adlî işbirliği ve sınır aşan infaz mekanizmaları Birliğin karşılıklı tanıma ilkesine dayanır. Buna karşın karşılıklı güven, çerçeve karardaki şartları ve temel haklara saygı yükümlülüğünü ortadan kaldıran sınırsız bir yetki değildir. İsnat edilen fiilin müktesebatın askıda bulunduğu bölgede gerçekleştiği ileri sürülüyorsa; yetki, kanunilik, öngörülebilirlik ve temel hak itirazlarının hangi kanaldan ileri sürülebileceği ayrıca incelenmelidir.
Etkili kontrol kavramını egemenlik tartışmasının yerine geçirmek de doğru olmaz. Etkili kontrol, belirli normların uygulanabilirliği bakımından son derece önemlidir; fakat tek başına nihaî egemenlik hükmü değildir. Türk tarafının avantajı, bu kavramı olduğundan fazla genişletmeden, Birliğin kendi kurucu belgesinde kabul edilmiş somut bir olgu olarak kullanabilmesidir.
Protokol’ün geçici niteliği de siyaseten önemlidir. Metin, askıya alma rejiminin kapsamlı bir çözüm hâlinde kaldırılabileceğini öngörmektedir. Yani Birlik, adadaki fiilî durumun kalıcı olduğunu değil, çözülmediği sürece hukukî sonuç doğurduğunu kabul etmiştir. Bu, Kıbrıs Türk tarafının müzakere masasındaki konumu bakımından da göz ardı edilmemesi gereken bir ayrıntıdır.
Meselenin adamızdaki karşılığı ise son derece somuttur. Kuzey’de taşınmaz sahibi olan, yatırım yapan veya ticaretle uğraşan kişiler, hangi hukukun hangi sınıra kadar uygulandığını bilmek durumundadır. Protokol No. 10 bu sorunun cevabını veren temel metindir ve kamuoyumuzun bu belgeyi adıyla tanıması gerekir.
Savunma slogan üzerine değil, norm hiyerarşisi üzerine kurulmalıdır. Protokol No. 10 yokmuş gibi davranılamaz. Aynı şekilde bu Protokol, bütün ceza veya hukuk süreçlerini kendiliğinden geçersiz kılan bir dokunulmazlık belgesi gibi de sunulamaz.
Adalet Divanı’nın etkili kontrolü bir temenni değil bir olgu olarak ele alması da ayrıca kayda değerdir. Mahkeme, kimin haklı olduğunu tartışmamış, sahada kimin fiilen yönettiğini tespit etmiştir. Hukukun bu türden olgusal tespitleri, siyasî iddialardan çok daha dayanıklı çıkmaktadır.
Poulsen’ın 2026 tarihli değerlendirmesi bu noktada yerinde bir uyarı yapmaktadır: Orams’ın sivil tanıma mantığını, Kuzey’deki fiillere yönelik sınırsız cezaî yetki iddiasına dönüştürmek, Protokol No. 10’un yarattığı özel hukukî yapıyı görmezden gelme riski taşımaktadır.
Netice itibarı ile hukuk yalnız harita üzerindeki egemenlik iddialarından değil, normların uygulanabileceği fiilî ve kurumsal zeminden de beslenir. İlk soru “hangi siyasî iddia üstün?” değil, “hangi norm, hangi bölgede, hangi yetki bağıyla uygulanabilir?” olmalıdır. Dizinin dördüncü yazısında, bu zemin üzerinde yürütülen cezaî kovuşturmaları ve lawfare tartışmasını ele alacağım…