BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’in Kıbrıs ziyareti öncesinde ve sonrasında gerek uluslararası çevrelerde gerek Güney Kıbrıs gerekse KKTC medyasına yansıyanlar ile yaptığım araştırma, görüşme ve değerlendirmelerden çıkan tablo önemlidir.
Bilindiği üzere müzakereler, 2017’de Crans-Montana’da bugünün Rum lideri, o dönemin Hükûmet Sözcüsü ve müzakere heyeti üyesi Hristodulidis ile dönemin lideri Anastasiadis’in sergilediği tutum neticesinde çökmüştü. Rum tarafının temel yaklaşımı; Kıbrıs Türklerini siyasi eşit olarak görmemek, yönetim erkini ve Ada’nın zenginliklerini paylaşmamak, ‘sıfır asker, sıfır garanti’ dayatmasıyla Türk tarafını savunmasız bırakmaktı.
Daha da vahimi, Türk heyeti Crans-Montana’da iyi niyetle çözüm arayışını sürdürürken; Anastasiadis ve Hristodulidis, diplomatik teamülleri ayaklar altına alarak bavullarını toplayıp, arkalarına bile bakmadan müzakere masasından birlikte kaçmışlardı. Bugün ise “kaldığımız yerden devam edelim” diyor, Rum lider Nikos Hristodulidis!
Kıbrıs Türk ve Rum tarafları, 3 Haziran 1968’den Crans-Montana’nın çöktüğü 7 Temmuz 2017’ye kadar yarım asra yakın süre BM iyi niyet misyonu çerçevesinde federal çözümün hemen her başlığını defalarca müzakere etmiş; süreç Rum tarafının değişmeyen uzlaşmaz tutumu nedeniyle sonuçsuz kalmıştır.
2020’de Ersin Tatar, ‘egemen eşitlik ve eşit uluslararası statü’ temelinde iki devletin iş birliğine dayalı yeni uzlaşı vizyonunu ortaya koymuş, bu vizyonla Cumhurbaşkanı seçilmiş ve Nisan 2021 Cenevre 5+BM (5+1) gayriresmî toplantısında bahse konu yaklaşımı taraflara resmen sunarak kayda geçirmiştir. Türkiye de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın BM Genel Kurulu konuşmalarıyla bu vizyonu desteklemiş; TBMM 18 Temmuz 2024 tarihli 1420 sayılı kararıyla iki devletli çözüm vizyonunu teyit etmiş, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Millî Savunma Bakanı Yaşar Güler de bu çizgiyi tekraren ortaya koymuştur.
BM Genel Sekreteri Guterres’in ziyareti öncesinde Rum lider Nikos Hristodulidis’in talebi açıktı: Müzakereler 2017’de Crans-Montana’da kaldığı yerden başlamalıydı. Kıbrıs Türk tarafı ise Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman’ın ortaya koyduğu dört maddelik yaklaşımla, aynı yöntemle ucu açık bir müzakereye dönülmeyeceğini; siyasi eşitliğin baştan kabul edildiği, takvimi ve sonucu belirli bir metodoloji gerektiğini söylüyordu.
Guterres’in 29 Temmuz’da açıkladığı sonuçta ‘Crans-Montana’da kaldığımız yerden başlıyoruz’ yaklaşımı yoktur. Buna karşın Guterres, yeni 5+1 öncesinde ‘güven artırıcı önlemler, metodoloji ve öz’ başlıklarında yeterli hazırlık yapılması gerektiğini belirtmiştir. İfade etmek gerekir ki geçmiş müzakerelerdeki yakınlaşmaların varlığı başka şeydir, 7 Temmuz 2017’de çöken Crans-Montana konferansının son noktasına otomatik dönmek başka şeydir.
Rum tarafının istediği otomatik dönüş teyit edilmezken, Türk tarafının ısrarla gündeme getirdiği metodoloji, Genel Sekreter’in kendi diline girmiştir.
İngiliz ve Rum basınında iki veya üç yıllık bir “geçiş dönemi” ile daha gevşek bir çözüm mimarisinin tartışıldığı ileri sürüldü. Politis’in aktardığı senaryoda iki kurucu devlet, iki ayrı parlamento ve bu parlamentolardan gelecek milletvekillerinin oluşturacağı ortak bir üst organ bulunuyor; doğrudan seçilmiş klasik bir federal parlamento öngörülmüyor, ortak yetkilerin ise oldukça sınırlı tutulması düşünülüyor.
The Independent daha da ileri giderek, düşünüldüğü iddia edilen yapının önceki federal modellerden uzaklaştığını; Rumların “federasyon”, Türklerin ise “konfederasyon” olarak nitelendirebileceği bir formül arandığını yazdı.
Bu iddialar doğruysa, önümüzde klasik federasyonun tekrarı değil, konfederal mantığa yaklaşan çok daha gevşek bir ortaklık arayışı vardır.
Bunlar bugün itibarıyla resmî bir BM planı değildir. Genel Sekreter’in Kıbrıs Özel Elçisi Holguín de BM çevreleri de tamamlanmış yazılı bir plan bulunduğunu doğrulamadı. Dolayısıyla yukarıdaki senaryoların tamamı doğrulanmamış basın iddiaları olarak okunmalıdır. Dikkat edilmesi gereken nokta ise geçiş döneminin hukukî mimarisidir.
Bu ihtimallerin gündeme gelmesi dahi yeni dönemde yalnızca çözüm modelinin adının değil, kurulacak geçiş düzeninin hukukî yapısının da tartışılmasını gerektirmektedir. Asıl soru, böyle bir geçiş döneminin başarısız olması hâlinde ne olacağıdır.
Basına yansıyan senaryolarda Maraş’tan başlayabilecek toprak düzenlemelerinden söz edilirken, Kıbrıs Türk tarafı açısından doğrudan ticaret, doğrudan uçuş ve doğrudan uluslararası temasların kademeli olarak hayata geçirilmesi gündeme getiriliyor.
Geçiş düzenlemesi hangi hukukî belgeyle kurulacak, tarafları kimler olacak ve yükümlülükler nasıl güvence altına alınacak? Süreç nihai anlaşmaya ulaşmadan sona ererse hangi kazanımlar korunacak, hangi yükümlülükler geri dönecek? Doğrudan uçuş, ticaret ve uluslararası temas yeniden kesilebilecek mi? Buna karşılık devredilmiş bir toprağın geri dönüşü nasıl sağlanacak?
Geçiş döneminde belirleyici olan, kararların nasıl alınacağıdır. Bazı uluslararası yayın organları ile GKRY medyasına yansıyan her iki taraftan 10’ar kişilik ortak yapıda salt sayısal eşitlik yeterli güvence değildir. 1960 düzeninde bile ayrı çoğunluklar gibi güvenceler varken, burada kararların hangi çoğunlukla alınacağı belli değildir.
Bunun yanında Başkan ve Yardımcısının nasıl seçileceği, çapraz oyun bulunup bulunmayacağı ve en önemlisi egemenliğin tek merkezden mi yoksa iki ayrı egemen iradeden mi kaynaklanacağı açıklığa kavuşturulmalıdır. Garantiler bakımından ise Türk askerinin varlığını zaman içinde sıfırlayacak bir “sunset clause” öngörülüp öngörülmediği baştan netleştirilmelidir. Ayrıca Maraş gibi geri döndürülemeyecek kalıcı adımlarla, doğrudan uçuş, doğrudan ticaret ve doğrudan temas gibi geri alınabilir kazanımlar birbirine karıştırılmamalıdır.
Tabii bütün bu tartışmalar, Anavatan Türkiye’nin millî politikası olan ve Türkiye Büyük Millet Meclisi ile KKTC Cumhuriyet Meclisi tarafından da desteklenen, federasyon tezinin tüketildiği, egemen eşitlik ve eşit uluslararası statüye dayalı iki devlet siyasetinden uzaklaşılması sonucunu doğurabilir. Bu konuya çok dikkat edilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda ‘egemen eşitlik ve eşit uluslararası statü’ temelinde iki devletin iş birliğine dayalı yeni uzlaşı vizyonuna Türkiye ile birlikte sonuna kadar sahip olunması çok önemlidir.
İşte burada temel soru şudur:
Kalıcı bir taviz verilirken, karşılığında elde edilen kazanım geçici olabilir mi?
Türk tarafının güvencesi burada açıkça ortaya konmalıdır: Kalıcı tavizin karşılığı kalıcı kazanım olmalıdır. Geçiş döneminde elde edilen hakların, süreç başarısız olsa dahi devam edeceği başlangıçta hukukî güvenceye bağlanmalıdır. Geri dönüş hükümleri tek taraflı işlememeli; yükümlülükler eş zamanlı ve karşılıklı olmalıdır.
Başka bir ifadeyle, geçiş döneminin açık ve önceden belirlenmiş bir ‘başarısızlık rejimi’ bulunmalıdır. Kıbrıs Türk tarafı açısından geçiş sürecinde elde edilen kazanımların, sürecin başarısız olması hâlinde otomatik ortadan kalkacağı bir düzen kabul edilemez.
Aynı ölçüt ara bölgedeki yeni geçiş kapıları için de geçerlidir.
Kapıların açılması insanların hayatını kolaylaştıran değerli bir güven yaratıcı önlemdir. Ancak ara bölgedeki kapılar Ada içindeki kuzey-güney hareketliliğini sağlarken, doğrudan uçuş, doğrudan ticaret ve doğrudan uluslararası temas Kıbrıs Türk tarafının dış dünyayla bağlantısını kurar. Bunlar birbirinin ikamesi değildir. Yeni kapılar açılırken Kıbrıs Türk halkının dünyaya doğrudan erişimi erteleniyorsa bunun gerçek anlamda karşılıklılık olduğu söylenemez.
Metodoloji artık masadadır.
Ve basına yansıyan yeni arayışlar doğruysa, tartışılan model eski tip federasyondan çok daha farklıdır.
Bu nedenle bundan sonraki tartışma yalnızca modelin federasyon mu, konfederasyon mu olduğuna sıkıştırılmamalıdır.
Türk tarafının asıl sorusu artık şudur: Hangi statüyle, hangi güvencelerle ve hangi kazanımların geri döndürülemez biçimde teminat altına alındığı bir süreç?
Çünkü Kıbrıs Türk halkı bir kez daha kalıcı olanı verip geçici olanı alma hatasına düşmemelidir.
Yorumlar kapalı.