Kıbrıs’ta mülkiyet uyuşmazlığı yeni değildir. Yeni olan, bu uyuşmazlığın giderek daha görünür biçimde ceza hukuku, sınır aşan yakalama süreçleri ve uluslararası hareket serbestisi üzerinden yürütülen bir mücadeleye dönüşmesidir. Lennart Poulsen’ın 2025 ve 2026 tarihli iki çalışmasının ortak uyarısı tam da burada yoğunlaşıyor: mülkiyet hakkının korunması ile ceza hukukunun siyasî caydırıcılık aracına dönüşmesi arasındaki sınır kaybolmamalıdır.
2025 yılında iki Macar vatandaşının Kuzey Kıbrıs’taki taşınmaz satışlarına aracılık ettikleri gerekçesiyle Güney’de mahkûm edilmesi, tartışmayı uluslararası gündeme taşımıştır. Poulsen’ın aktardığı dosyalar arasında bir İsrailli iş insanı hakkında yürütülen süreç ile Kuzey’de konut geliştirme faaliyetiyle bağlantılı bir İngiliz geliştiriciye ilişkin dava da bulunmaktadır. Aynı çalışmalarda Interpol kırmızı bültenleri, uluslararası yakalama talepleri ve seyahat kısıtlamalarının taşınmaz sektörü üzerindeki etkisine de dikkat çekilmektedir.
Bu dosyaların ortak özelliği, artık yalnız bir taşınmazın kime ait olduğu sorusunu değil, Kuzey’de faaliyet gösteren kişilerin üçüncü ülkelere seyahat ederken karşılaşabilecekleri cezaî riskleri de gündeme getirmesidir. Böylece klasik bir mülkiyet ihtilafı; ekonomik faaliyet, yatırım güvenliği, serbest dolaşım ve ceza adaleti başlıklarıyla iç içe geçmektedir.
Burada yanlış anlaşılmaması gereken bir husus var. Her mülkiyet işlemini sırf Kuzey’de gerçekleşti diye hukuken dokunulmaz saymak ne kadar yanlışsa, her işlemi otomatik biçimde suç olarak nitelendirmek de o kadar sorunludur. Ceza hukukunun temel şartları; açık kanunî dayanak, öngörülebilirlik, somut yetki bağı, bireysel sorumluluk ve ölçülülüktür. Bunlar siyasî uyuşmazlığın büyüklüğüne göre gevşetilebilecek ilkeler değildir.
Kıbrıs’ta mesele daha da hassastır. Çünkü Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, mülkiyet ihtilafları için Taşınmaz Mal Komisyonu’nu etkili bir hukuk yolu olarak kabul etmiştir. Dizinin ilk yazısında aktardığım Demopoulos kararı, eski maliklerin taleplerinin bireysel başvuru, tazminat, takas ve gerektiğinde iade gibi araçlarla çözülebileceği bir çerçeve kurmuştur. Aynı karar, üçüncü kişilerin Komisyon önündeki süreçlere katılmasının uluslararası hukuku ihlal etmediğini de belirtmiştir.
Tam bu sebeple ceza hukukunun geniş kullanımı ciddi bir çelişki üretmektedir. Bir tarafta Strasbourg’un etkili giderim yolu olarak kabul ettiği bir tazmin ve iade mekanizması, diğer tarafta aynı mekanizmayla temas eden yabancı kişiler üzerinde sınır aşan cezaî baskı. Bu iki alanın hukukî temelleri aynı değildir. Poulsen’ın deyimiyle, Komisyonun meşruiyetini reddeden bir tutum, aslında toplumlar arası mülkiyet çözümünü kolaylaştırmak için kurulmuş mekanizmadan uzak durmayı teşvik etmektedir.
Bir kişinin Komisyon sürecinde taraf olması, taşınmaz satın alması, aracılık yapması veya geliştirme faaliyetinde bulunması birbirinden farklı fiillerdir ve her biri ayrı değerlendirilmelidir. Özellikle iyi niyetli alıcı ve iyi niyetli aracı kavramları dikkatli kullanılmalıdır. İyi niyet her dosyada varsayılamaz; kişinin tapu geçmişini, uyuşmazlığı bilip bilmediğini ve yaptığı işlemin niteliğini somut deliller belirler. Buna karşın siyasî olarak tartışmalı bir bölgede işlem yapan herkesin kötü niyetli kabul edilmesi de ceza hukukunun bireysellik mantığıyla bağdaşmaz.
Poulsen’ın bu noktada öne çıkardığı bir itiraz daha vardır. Ona göre, işlemin yapıldığı tarihte bölgede fiilen yürürlükte olan tek hukuk düzenine uygun davranan kişilerin sonradan cezaî sorumlulukla karşılaşması, kanunilik ve öngörülebilirlik ilkeleriyle bağdaşmaz. Bu itiraz, uluslararası insan hakları hukukunun temel kabulleriyle uyumludur ve somut dosyalarda savunmanın ilk başvuracağı argümandır.
Lawfare kavramı burada önem kazanıyor. Kavram, hukukun siyasî hedeflere ulaşmak için stratejik mücadele aracına dönüştürülmesini anlatır. Fakat bunu da sloganlaştırmamak gerekir. Her ceza soruşturması lawfare değildir. Böyle bir nitelendirme için seçici uygulama, siyasî amaç, ölçüsüz sınır aşan etki veya hukukî araçların asıl işlevinden uzaklaştırılması gibi göstergelerin somut biçimde ortaya konması gerekir.
Poulsen’ın 2025 tarihli makalesi tam da bu asimetri algısına işaret etmektedir. Kuzey’deki işlemler nedeniyle yabancı kişiler ceza tehdidiyle karşı karşıya bırakılırken, Güney’de taşınmaz bırakan Kıbrıslı Türklerin iade ve tazminat talepleri uzun ve belirsiz süreçlerle karşılaşabilmektedir. Dizinin beşinci yazısında bu tabloyu ayrıntısıyla ele alacağım.
Meselenin ekonomik boyutu da göz ardı edilemez. Taşınmaz sektörü, turizm ve yükseköğretimle birlikte ekonomimizin taşıyıcı kolonlarından biridir. Yabancı alıcı ve yatırımcının seyahat özgürlüğü üzerinden baskı altına alınması, hukukî bir tartışma olmaktan çıkıp doğrudan halkımızın geçim meselesine dokunmaktadır. Bu sebeple konunun kamuoyunda hukuk diliyle takip edilmesi bir tercih değil, zorunluluktur.
Poulsen’ın altını çizdiği bir başka husus, kovuşturmaların yanında Interpol bildirimleri, uluslararası yakalama talepleri, basın kampanyaları ve diplomatik baskının birlikte kullanılmasıdır. Bunların toplamı, tek tek dosyalardan bağımsız bir belirsizlik iklimi üretmektedir.
Ceza hukukunun ana araca dönüşmesinin bir başka riski, uzlaşma alanını daraltmasıdır. Yatırımcı, aracı, malik, mevcut kullanıcı ve hukuk danışmanı aynı güvenlik tehdidi altında algılanmaya başlandığında, bireysel dosyalar ile siyasî ihtilaf arasındaki çizgi silinir.
Poulsen’ın ilk makalesi, bu hukukî gerilimin Maraş gibi daha geniş siyasî dosyalarla karşılıklı etkileşim yaratabileceğini de ileri sürmektedir. Kuzey’in Maraş’ta atacağı adımlar, Poulsen’a göre kısmen hukukî ve diplomatik yalıtıma karşı bir mukabele olarak okunmaktadır. Bu bağlantıyı doğrudan sebep sonuç ilişkisi gibi kurmak doğru olmaz; buna karşın mülkiyet alanındaki sertleşmenin güven artırıcı tedbirleri ve müzakere atmosferini zorlaştırabileceği açıktır.
Netice itibarı ile Kıbrıs’ın ihtiyacı daha fazla hukuk savaşı değildir. Mülkiyet hakkını ciddiye alan, fakat ceza hukukunu kolektif siyasî baskıya dönüştürmeyen bir düzen gerekir. Hukukun gücü, en ağır siyasî ihtilafta dahi bireysel sorumluluk ile kolektif çatışmayı birbirinden ayırabilmesindedir. Bu ayrım kaybolursa mahkemeler çözümün parçası olmaktan çıkar, siyasî mücadelenin yeni cephesine dönüşür. Dizinin beşinci yazısında, aynı meselenin adanın güneyindeki karşılığını ele alacağım…
Yorumlar kapalı.