Sedef Gürsoy Kutlu
  1. Haberler
  2. Yazarlar
  3. Çöp gölgesinde gelecek

Çöp gölgesinde gelecek



 

 

Ülkemizde belediyelerin günlük temizlik hizmeti gibi algılanan çöp sorunun sokaktan çöplerin toplanmasından ibaret olmadığı gerçeği ile yanan çöp alanı gündeme geldiğinde yüzleşiyoruz. Çöpün nereye gittiği, ayrıştırılıp ayrıştırılmadığı, hangi koşullarda depolandığı ve yangın çıktığında havaya, toprağa, suya etkileri ülkemizde sadece çevre başlığı altında ele alınamayacak kadar büyük boyutlardadır. Halk sağlığı üzerine ciddi etkileri olan bu sorun gelecek nesillere de kirli bir miras olarak aktarılmaktadır.
Ada ülkelerinde atık yönetimi her zaman daha hassas ele alınması gereken bir problemdir.  Çünkü arazi sınırlıdır, nüfus turizm dönemlerinde artar, ithal ürün ve ambalaj kullanımı yüksektir, geri dönüşüm pazarı ise çoğu zaman yeterli desteği bulamaz. Doğru planlanmadığında çöp sorunu toprağı, yeraltı suyunu, kıyıları, tarımı, turizmi ve insan sağlığını aynı anda tehdit eden çok boyutlu bir sorun haline gelir.
Bugün ülkemizde bu sorunun vahşi depolama alanları nedeniyle ciddi boyutlarda olduğunu biliyoruz. Vahşi depolama, atığın kontrolsüz şekilde doğaya bırakılması işlemidir. Bu alanlarda evsel atık, plastik, moloz, bahçe atığı, metal, cam ve kimi zaman tehlikeli nitelikte kimyasallar ve tıbbi atıklar aynı yerde birikir. Yaz aylarında sıcaklıkların yükselmesiyle bu alanların yangın riski artar.  Çöplük yangını ise sıradan bir yangından çok daha vahim sonuçlara neden olur. Yanan yalnızca organik atıklar değildir. Plastikler, tekstiller, ambalajlar ve kimyasal kalıntılar da yanar. Solunması son derece tehlikeli bu duman yaşam alanlarını kaplar. Sağlık açısından oluşan risk yalnızca yangın anında açığa çıkan dumanla sınırlı değildir. Vahşi depolama alanlarında biriken organik atıklar kemirgenler, sinekler ve sokak hayvanları için beslenme ve çoğalma alanı yaratır. Bu durum enfeksiyon hastalıkları, vektör kaynaklı riskler ve gıda güvenliği açısından ek sorunlar yaratır. Sızıntı sularının toprağa ve yeraltı su kaynaklarına karışması ise ada koşullarında ciddiyetle ele alınmalıdır. Çünkü su kaynakları sınırlıdır, yenilenme kapasitesi düşüktür. Kirlenmenin yaratacağı sonuçlarda büyüktür.  Açıkta yanma sonucu oluşan ince partikül maddeler solunum yolluyla akciğerlere ulaşır. Astım, kronik solunum yolu hastalıkları, kalp-damar hastalıkları olan bireyler, çocuklar, yaşlılar ve hamileler bu etkiler karşısında daha hassas olan gruplardır. Bu nedenle atık yönetimi yalnızca çevre temizliği değil, koruyucu halk sağlığı politikasının da temel başlıklarından biridir.
Dünya Sağlık Örgütü açıkta atık yakmanın hava kalitesi, iklim ve sağlık açısından önemli bir tehdit olduğunu belirtmektedir. Bu tür yanmalar sonucunda açığa çıkan kirleticiler kısa ve uzun vadede öksürük, cilt tahrişi, solunum yolu hastalıkları ve farklı sağlık sorunlarına yol açabilir. Plastik içerikli atıkların kontrolsüz yanması ise dioksin ve furan gibi kalıcı kirleticilerin çevreye yayılması bakımından ayrıca önemlidir. Bu maddeler çevrede uzun süre kalabilir, besin zincirinde birikebilir ve insan sağlığı üzerinde uzun vadeli etkiler oluşturabilirler.
Güngör Atık Depolama Tesisi, işte bu kontrolsüz tabloyu azaltmak amacıyla AB desteğiyle planlanmıştı.  Amaçlanan, ülke genelindeki dağınık vahşi depolama alanlarının yarattığı çevresel ve sağlık risklerini azaltmaktı.  Atıkların daha kontrollü ve Avrupa Birliği standartlarına daha yakın bir sistemde toplanması hedeflenmişti. İlk aşama 2012 yılında devreye girdi. Daha sonra ikinci aşama için yine AB destekli kapasite geliştirme çalışmaları yapıldı ve tesisin kullanım süresinin uzatılması hedeflendi.
Ancak bugünkü tablo yalnızca bir tesis kurarak çöp sorunun çözümünün mümkün olmayacağını bize göstermiştir. Güngör, entegre bir atık yönetim sisteminin son halkası olması gerekirken, zamanla neredeyse bütün ülkenin tüm atığının taşındığı ana yüklenme alanına dönüşmüştür. Kaynağında ayrıştırma yeterince kurulmadığında, geri dönüşüm sistemi güçlü çalışmadığında, organik atık, ambalaj atığı, moloz ve evsel atık aynı alana girdiğinde en iyi planlanan tesis bile kısa sürede kapasite sorunu yaşar. Nitekim Güngör’ün kapasite baskısı, işletme sorunları ve atık kabul süreçleri artık ülke gündeminde ciddi kriz yaratacak noktaya gelmiştir.
Burada yapılan temel hata, çöp sorununun “bertaraf alanı” sorunu olarak görmektir. Modern atık yönetiminin esası, atığı en başta azaltmak, oluşan atığı kaynağında ayrıştırmak, geri dönüştürülebileni ekonomiye kazandırmak, organik kısmı kompost veya biyogaz gibi yöntemlerle değerlendirmek ve yalnızca geri kazanılamayan sınırlı kısmı düzenli depolamaya göndermekten oluşur. Avrupa Birliği’nin atık hiyerarşisi de tamamen bu mantığa dayanır. Önce önleme, sonra yeniden kullanım, geri dönüşüm, geri kazanım ve en son seçenek olarak depolama.
KKTC’nin artık geçici çözümlerle zaman kaybetme lüksü yoktur. Çöp yönetimi, yalnızca belediyelerin omzuna bırakılmayacak kadar büyüktür. Yalnızca merkezi idarelerin dönemsel siyasi vizyonları ve kararlarıyla çözülmesini beklemek de kalıcı çözüm sağlamaz. En önemlisi de çöp sorunun günümüzde sadece çevre başlığı altında konuşulmaması gerekir.  Halk sağlığı ve tüm canlı sağlığını da etkilediği için tek sağlık yaklaşımı ile ele alınması artık zorunlu hale gelmiştir.
Bu nedenle atılması gereken adımların süratle atılması gerekir.  Tüm vahşi depolama alanları güncel olarak haritalanmalı, yeni atık kabulü durdurulmalı ve bu alanlar kademeli biçimde rehabilite edilmeye başlanmalıdır. İkinci olarak, tüm belediyeleri kapsayan zorunlu ve denetlenebilir bir atık transfer sistemi kurulmalıdır. Üçüncü olarak, kaynağında ayrıştırma ülke genelinde standart hale getirilmelidir. Organik atık, ambalaj atığı, cam, metal, plastik, elektronik atık, pil, moloz ve tehlikeli atık aynı toplama düzeninin parçası olmamalıdır. Dördüncü olarak, organik atıklar kompost ve yapılabiliyorsa biyogaz sistemlerine yönlendirilmelidir. Özellikle pazar yerleri, oteller, restoranlar, okullar ve büyük siteler bu sistemin öncelikli noktaları olmalıdır. Beşinci olarak, “kirleten öder” ilkesi ve genişletilmiş üretici sorumluluğu uygulaması yapılmalıdır. Ambalajı piyasaya süren, ürünü satan ve atığı üreten herkes sistemin maliyetine katılmalıdır.
Sonuç olarak, ülkemizde çöp sorunun çözümü yeni bir çöplük veya tesis kurulmasında değildir.  Ülkesel ölçekte işleyen bir atık yönetimi seferberliğidir. Kısacası “Ülkesel Sıfır Atık” vizyonuna geçilmelidir. Güngör’ün kuruluş amacı vahşi depolamanın yerine kontrollü bir sistem koymaktı. Bugünkü süreç ise bize bu sistemin ayrıştırma, denetim, finansman ve siyasi kararlılık olmadan sürdürülemeyeceğini çok net olarak göstermektedir. Kontrol edilemeyen çöp sorunun yarattığı etkiler nesillere yüklenir. Bu nedenle çöp yönetimi, bu adanın geleceği için önemli, doğrudan yaşam kalitesini, sağlığı ve çevresel güvenliği etkilemektedir.

Çöp gölgesinde gelecek
+ -

Yorumlar kapalı.